ଧ୍ୱନି ଓ ବର୍ଣ୍ଣ: ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ୱ (Fundamentals of Odia Sounds and Letters)
ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ମୌଳିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଧ୍ୱନି (Sound), ଲିପି (Script), ବର୍ଣ୍ଣ (Letter) ଏବଂ ଅକ୍ଷର (Syllable) ସମ୍ପର୍କରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଧାରଣା ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
ଧ୍ୱନି (Sound)
ମନୁଷ୍ୟର ମୁଖରୁ ବାହାରୁଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଶବ୍ଦକୁ ଧ୍ୱନି କୁହାଯାଏ । [C1] ଧ୍ୱନି ହେଉଛି ଭାଷାର ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ମୌଳିକ ଏକକ । [C1] ଏହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଆମେ ଭାବନା ଓ ଭାବକୁ ପ୍ରକାଶ କରିପାରିବା । [C1] ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଧ୍ୱନି ଦେଖାଯାଏ:
- ସ୍ୱରଧ୍ୱନି (Vowel Sound)
- ବ୍ୟଞ୍ଜନଧ୍ୱନି (Consonant Sound)
ଲିପି (Script)
ଲିପି ହେଉଛି ଧ୍ୱନିର ଲିଖିତ ରୂପ । [C1] ଅର୍ଥାତ୍, ଧ୍ୱନିକୁ ଲେଖିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ସଙ୍କେତ ବା ଚିହ୍ନ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଲିପି କୁହାଯାଏ । [C1] ଆମ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଲିପିକୁ ଓଡ଼ିଆ ଲିପି କୁହାଯାଏ । [C1]
ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅକ୍ଷର (Letter and Syllable)
- ବର୍ଣ୍ଣ (Letter): ବର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଧ୍ୱନିର ସର୍ବନିମ୍ନ ଅଂଶ । [C1] ଏହା ଆମ ମୁଖ ନିସୃତ ଅର୍ଥବୋଧକ ଧ୍ୱନିର ଲିଖିତ ରୂପ ବା ପ୍ରତୀକ । [C2] ବର୍ଣ୍ଣକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଆମେ ଶବ୍ଦ ଓ ବାକ୍ୟ ଗଠନ କରିପାରିବା । [C1]
- ଅକ୍ଷର (Syllable): ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ଥରକରେ ଯେତିକି ଧ୍ୱନି ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଅକ୍ଷର କୁହାଯାଏ । [C2] ଅକ୍ଷର ହେଉଛି ବର୍ଣ୍ଣରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଶବ୍ଦର ଅଂଶ । [C1]
- ମୁକ୍ତାକ୍ଷର (Open Syllable): ଯେଉଁ ଅକ୍ଷରର ଶେଷରେ ସ୍ୱରଧ୍ୱନି ରହିଥାଏ । [C2] ଉଦାହରଣ: କ, ଖ, ମ ।
- ବଦ୍ଧାକ୍ଷର (Closed Syllable): ଯେଉଁ ଅକ୍ଷରର ଶେଷରେ ସ୍ୱରଧ୍ୱନି ନଥାଏ । [C2] ଉଦାହରଣ: ଗଣ (ଗଣ + ତ = ଗଣତ), ଧନ (ଧନ + ବ = ଧନବ) ।
ବର୍ଣ୍ଣମାଳା (Alphabet)
ବର୍ଣ୍ଣମାଳା ହେଉଛି ବର୍ଣ୍ଣର ସମଷ୍ଟି । [C1] ଓଡ଼ିଆ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: କ) ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ (Vowels) ଖ) ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ (Consonants)
ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ (Vowels)
ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ସେହି ବର୍ଣ୍ଣ, ଯାହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣର ସାହାଯ୍ୟ ବିନା ଉଚ୍ଚାରଣ ହୋଇଥାଏ । [C1] ଓଡ଼ିଆ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାରେ ମୋଟ ୧୧ ଟି ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ରହିଛି । [C1] ଯଥା: ଅ, ଆ, ଇ, ଈ, ଉ, ଊ, ଋ, ଏ, ଐ, ଓ, ଔ । [C1] ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣକୁ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: [C2]
- ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱର (Short Vowels): ଯେଉଁ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାକୁ କମ୍ ସମୟ ଲାଗେ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଏକମାତ୍ରକ (one mora) । [C2] ଉଦାହରଣ: ଅ, ଇ, ଉ (୩ଟି) ।
- ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର (Long Vowels): ଯେଉଁ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାକୁ ଅଧିକ ସମୟ ଲାଗେ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱିମାତ୍ରକ (two morae) । [C2] ଉଦାହରଣ: ଆ, ଈ, ଊ, ଏ, ଐ, ଓ, ଔ (୭ଟି) ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ (Consonants)
ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ସେହି ବର୍ଣ୍ଣ, ଯାହା ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣର ସାହାଯ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୋଇଥାଏ । [C1] ଓଡ଼ିଆ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାରେ ମୋଟ ୩୯ ଟି ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ରହିଛି । [C1] ଯଥା: କ, ଖ, ଗ, ଘ, ଙ, ଚ, ଛ, ଜ, ଝ, ଞ, ଟ, ଠ, ଡ, ଢ, ଣ, ତ, ଥ, ଦ, ଧ, ନ, ପ, ଫ, ବ, ଭ, ମ, ଯ, ର, ଳ, ଶ, ଷ, ସ, ହ, କ୍ଷ, ଡ଼, ଢ଼, ୟ । [C1]
- ଅନୁନାସିକ ବର୍ଣ୍ଣ (Nasal Letters): ଯେଉଁ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକର ଉଚ୍ଚାରଣ ନାସିକାରୁ ହୋଇଥାଏ । [C2] ଉଦାହରଣ: ଙ, ଞ, ଣ, ନ, ମ ।
- ଅଯୋଗବାହ ବର୍ଣ୍ଣ (Non-joining Letters): ଏଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱର କିମ୍ବା ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଶ୍ରେଣୀରେ ସିଧାସଳଖ ନଥାନ୍ତି । [C5]
- ଅନୁସ୍ୱାର (Anusvara – ଂ): ଯେଉଁ ବର୍ଣ୍ଣ ଉପରେ ଏକ ବିନ୍ଦୁ ଥାଏ । ଉଚ୍ଚାରଣ ନାସିକାରୁ ହୁଏ । [C5]
- ବିସର୍ଗ (Visarga – ଃ): ଯେଉଁ ବର୍ଣ୍ଣ ପରେ ଦୁଇଟି ବିନ୍ଦୁ ଥାଏ । ଉଚ୍ଚାରଣ କଣ୍ଠରୁ ହୁଏ । [C5]
ମାତ୍ରା (Mora)
କୌଣସି ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ବା ଅକ୍ଷରକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାକୁ ଯେତିକି ସମୟ ଲାଗେ, ତାହାକୁ ମାତ୍ରା କୁହାଯାଏ । [C2]
- ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ (ଅ, ଇ, ଉ) ଏକମାତ୍ରକ ସ୍ୱର ।
- ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ (ଆ, ଈ, ଊ, ଏ, ଐ, ଓ, ଔ) ଦ୍ୱିମାତ୍ରକ ସ୍ୱର ।
ଉଦାହରଣ:
- (ଏକମାତ୍ରକ) [C7]
- (ଦ୍ୱିମାତ୍ରକ) [C7]
ଯୁକ୍ତାକ୍ଷର (Conjunct Letters)
ଯେଉଁ ଅକ୍ଷରରେ ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ବର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ ସେଗୁଡ଼ିକ ଯୁକ୍ତାକ୍ଷର । [C8] ଉଦାହରଣ: କ୍ଷ (), ତ୍ର (), ଜ୍ଞ (), ଶ୍ର () । [C8]
ସନ୍ଧି (Sandhi – phonetic combination)
ସନ୍ଧି ହେଉଛି ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ଶବ୍ଦର ମିଶ୍ରଣ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ନୂତନ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । [C7] ସନ୍ଧି ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ପ୍ରକାରର:
- ସ୍ୱରସନ୍ଧି (Vowel Sandhi): ଦୁଇଟି ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣର ମିଶ୍ରଣରେ ହୁଏ । [C5] ଉଦାହରଣ: ବିଦ୍ୟା + ଆଳୟ = ବିଦ୍ୟାଳୟ । [C5]
- ବ୍ୟଞ୍ଜନସନ୍ଧି (Consonant Sandhi): ଦୁଇଟି ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣର ମିଶ୍ରଣରେ ହୁଏ । [C5] ଉଦାହରଣ: ସତ୍ + ଜନ = ସଜ୍ଜନ । [C5]
- ବିସର୍ଗସନ୍ଧି (Visarga Sandhi): ବିସର୍ଗ ସହିତ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ବା ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣର ମିଶ୍ରଣରେ ହୁଏ । [C5] ଉଦାହରଣ: ମନଃ + ଯୋଗ = ମନୋଯୋଗ । [C7]