ଶବ୍ଦ: ବର୍ଗୀକରଣ ଏବଂ ଗଠନ
୩.୧ ଶବ୍ଦ କ’ଣ?
ମନୁଷ୍ୟର ମୁଖରୁ ବାହାରୁଥିବା ଧ୍ୱନିର ଲିଖିତ ରୂପ ହେଉଛି ବର୍ଣ୍ଣ। ଏକ ବର୍ଣ୍ଣ ବା ଏକାଧିକ ବର୍ଣ୍ଣର ସମିଶ୍ରଣରେ ଯେତେବେଳେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ତାହାକୁ 'ଶବ୍ଦ' କୁହାଯାଏ। ଯଦି ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ହୋଇ କୌଣସି ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ନକରନ୍ତି, ତେବେ ତାହା ଶବ୍ଦ ନୁହେଁ। ଉଦାହରଣ:
- 'କ' ଏକ ବର୍ଣ୍ଣ, ଏହାର ଅର୍ଥ 'ମସ୍ତକ' ବା 'ଜଳ' ଅଛି, ତେଣୁ ଏହା ଏକ ଶବ୍ଦ।
- 'ଘର' ଏକାଧିକ ବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ଅଛି, ତେଣୁ ଏହା ଏକ ଶବ୍ଦ।
- କିନ୍ତୁ 'ଟଅ' ବା 'ଣଠ' ବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରୁନଥିବାରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଶବ୍ଦ ନୁହଁନ୍ତି।
୩.୨ ଶବ୍ଦର ପ୍ରକାରଭେଦ (ଉତ୍ପତ୍ତି ଅନୁସାରେ)
ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଶବ୍ଦଭଣ୍ଡାରକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ତତ୍ସମ, ତଦ୍ଭବ, ଦେଶଜ ଓ ବୈଦେଶିକ।
୧. ତତ୍ସମ ଶବ୍ଦ
'ତତ୍' ଓ 'ସମ' ଶବ୍ଦର ମିଶ୍ରଣରେ 'ତତ୍ସମ' ଶବ୍ଦଟି ଗଠିତ। ଏହାର ଅର୍ଥ 'ତାହା ସହିତ ସମାନ' – ଅର୍ଥାତ୍ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ସହିତ ସମାନ। ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର କେତେକ ଶବ୍ଦ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଭାବେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଆସୁଛି, ଏଗୁଡ଼ିକୁ ତତ୍ସମ ଶବ୍ଦ କହନ୍ତି। ଉଦାହରଣ: ନଦୀ, ଆକାଶ, ଅଙ୍କ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ସଂସାର, ପର୍ବତ।
୨. ତଦ୍ଭବ ଶବ୍ଦ
'ତଦ୍ଭବ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ 'ତହିଁରୁ ଭବ' ବା 'ଜାତ' – ଅର୍ଥାତ୍ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର କେତେକ ଶବ୍ଦ ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କରୁ ଜାତ ହୋଇ କାଳକ୍ରମେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରୂପରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି। ଉଦାହରଣ:
- ସଂସ୍କୃତ: ନଦୀ ତଦ୍ଭବ: ନଈ
- ସଂସ୍କୃତ: ଗାଭୀ ତଦ୍ଭବ: ଗାଈ
- ସଂସ୍କୃତ: ହସ୍ତୀ ତଦ୍ଭବ: ହାତୀ
୩. ଦେଶଜ ଶବ୍ଦ
ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଓଡ଼ିଶାର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି ବା ଆଦିବାସୀ ଓ ଦ୍ରାବିଡ଼ ଭାଷାରୁ ଆସି ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଚଳିତ, ତାହାକୁ ଦେଶଜ ଶବ୍ଦ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ:
- ଦ୍ରାବିଡ଼ ଶବ୍ଦ: ଅଡ଼ା, ଆରିସା, ଏଣୁରି।
- ଆଦିବାସୀ ଶବ୍ଦ: ଅଟେଇ, ଅରମା, ଆଣୁ।
- ଓଡ଼ିଶାର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉଦ୍ଭବ: ଢିଙ୍ଗି, ଛାଞ୍ଚୁଣି, ଅଖାଡୁଆ, ଠେକରା।
୪. ବୈଦେଶିକ ଶବ୍ଦ
ବାଣିଜ୍ୟ ବା ଶାସନ ସୂତ୍ରରେ ଅନ୍ୟ ଦେଶର ଭାଷାରୁ ଆସି ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ମିଶିଯାଇଥିବା ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବୈଦେଶିକ ଶବ୍ଦ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ:
- ପର୍ତୁଗୀଜ: ଗୀର୍ଜା।
- ଯାବନିକ: ଅକଲ, ଅଦାଲତ, ଓକିଲ।
- ଇଂରାଜୀ: ଟିକେଟ, ବେଞ୍ଚ, ଟେବୁଲ, ଜଜ୍, ପେନ୍।
୩.୩ ଶବ୍ଦର ରୂପ (ଗଠନ ଅନୁସାରେ)
ଗଠନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଶବ୍ଦକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ: ମୌଳିକ ଓ ବ୍ୟୁତ୍ସନ୍ନ।
୧. ମୌଳିକ ଶବ୍ଦ
ଯେଉଁ ଶବ୍ଦରୁ କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣ କାଟିହୁଏ ନାହିଁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଗୋଟିଏ ବର୍ଣ୍ଣ କାଟିଦେଲେ ତାହାର ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରିବାର କ୍ଷମତା ଲୋପପାଏ, ତାକୁ ମୌଳିକ ଶବ୍ଦ କହନ୍ତି। ଉଦାହରଣ: ଗଛ, ବହି, ଧୁଳି, ପାଟ, ଡେଙ୍ଗା, ଧଳା।
୨. ବ୍ୟୁତ୍ସନ୍ନ ଶବ୍ଦ
ମୂଳ ଶବ୍ଦର ପୂର୍ବରୁ ବା ପରେ ଆଉ ଏକ ରୂପ (ପ୍ରତ୍ୟୟ ବା ଶବ୍ଦ) ସଂଯୋଗ କରି ନୂତନ ଶବ୍ଦ ଗଠନ କରାଗଲେ ତାହାକୁ ବ୍ୟୁତ୍ସନ୍ନ ଶବ୍ଦ କହନ୍ତି। ଉଦାହରଣ:
- ଘର + ଉଆ = ଘରୁଆ
- ତଳ + ଉଆ = ତଳୁଆ
- ପାଣି + ଆ = ପାଣିଆ
୩.୪ ଶବ୍ଦଗଠନର ଧାରା
ଶବ୍ଦଗଠନରେ ପ୍ରକୃତି, ପ୍ରତ୍ୟୟ ଓ ଉପସର୍ଗର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ରହିଛି।
- ପ୍ରକୃତି: ମୌଳିକ ଶବ୍ଦ ତଥା କ୍ରିୟାର ମୂଳରୂପ ଧାତୁକୁ 'ପ୍ରକୃତି' କୁହାଯାଏ।
- ପ୍ରତ୍ୟୟ: ପ୍ରକୃତି ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ନୂତନ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟୟ ଶବ୍ଦର ଶେଷରେ ଯୋଡ଼ିହୁଏ।
- କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଧାତୁ ସହିତ): କୃ + ଅନୀୟ = କରଣୀୟ, ପଢ଼୍ + ଆ = ପଢ଼ା।
- ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ନାମପଦ ସହିତ): ଗାଈ + ଆ = ଗାଈଆଳ (ଉଦାହରଣ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ନାମପଦ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୁଏ ବୋଲି ଲେଖିବି)।
- ଉପସର୍ଗ: ଉପସର୍ଗ ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦର ଆରମ୍ଭରେ ଯୋଡ଼ିହୋଇ ତାହାର ଅର୍ଥ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ।
- ଉଦାହରଣ: ପ୍ର- (ଆଗକୁ) : ପ୍ରଗତି, ପ୍ରସାର। ଅପ- (ଦୂର) : ଅପକାର, ଅପହରଣ।