ବାକ୍ୟ ଗଠନ ଓ ପ୍ରକାରଭେଦ
୧. ବାକ୍ୟ କ’ଣ?
ବାକ୍ୟ ହେଉଛି ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦ ସମଷ୍ଟି ଯାହା ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବ ପ୍ରକାଶ କରେ । ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ବାକ୍ୟ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରି ପ୍ରକାରର: ସରଳ ବାକ୍ୟ, ଯୌଗିକ ବାକ୍ୟ, ମିଶ୍ର ବାକ୍ୟ ଏବଂ ଜଟିଳ ବାକ୍ୟ । [[1]]
୨. ବାକ୍ୟର ପ୍ରକାରଭେଦ
୨.୧ ସରଳ ବାକ୍ୟ
- ସଂଜ୍ଞା: ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର କ୍ରିୟା ଥିବା ବାକ୍ୟକୁ ‘ସରଳ ବାକ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ । ଏଥିରେ ଗୋଟିଏ କର୍ତ୍ତା ଓ ଗୋଟିଏ ସମାପିକା କ୍ରିୟା ଥାଏ । [[1]]
- ଉଦାହରଣ:
- ରାମ ଖାଏ । (ଏଠାରେ ‘ଖାଏ’ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର କ୍ରିୟା)
- ପିଲା ଖେଳେ ।
- ଲୋକ ଚାଲେ ।
- ପକ୍ଷୀ ଉଡ଼େ ।
୨.୨ ଯୌଗିକ ବାକ୍ୟ
- ସଂଜ୍ଞା: ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ସରଳ ବାକ୍ୟକୁ ସମୁଚ୍ଚୟ ଅବ୍ୟୟ ପଦ (ଯୋଡ଼ୁଥିବା ଶବ୍ଦ) ଦ୍ୱାରା ଯୋଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ବାକ୍ୟକୁ ‘ଯୌଗିକ ବାକ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ । ଏହି ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ନଥାନ୍ତି । [[1]]
- ବ୍ୟବହୃତ ଅବ୍ୟୟ: ‘ଓ’, ‘ଏବଂ’, ‘କିମ୍ବା’, ‘ଅଥବା’ ଇତ୍ୟାଦି । [[1]]
- ଉଦାହରଣ:
- ରାମ ଖାଏ ଓ ସୀତା ପିଏ । (ଏଠାରେ ‘ଓ’ ଦୁଇଟି ସରଳ ବାକ୍ୟକୁ ଯୋଡ଼ିଛି)
- ମୁଁ ଯିବି ଏବଂ ତୁମେ ଆସିବ ।
୨.୩ ମିଶ୍ର ବାକ୍ୟ
- ସଂଜ୍ଞା: ଗୋଟିଏ ମୁଖ୍ୟ ବାକ୍ୟ (ପ୍ରଧାନ ବାକ୍ୟ) ଏବଂ ଏକ ବା ଅଧିକ ଉପବାକ୍ୟ (ଅପ୍ରଧାନ ବାକ୍ୟ) ର ମିଶ୍ରଣରେ ଗଠିତ ବାକ୍ୟକୁ ‘ମିଶ୍ର ବାକ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ । ଉପବାକ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ବାକ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଥାଏ । [[1]]
- ବ୍ୟବହୃତ ସର୍ବନାମ: ‘ଯିଏ’, ‘ଯାହା’, ‘ଯେଉଁ’ ଆଦି ସମ୍ବନ୍ଧବାଚକ ସର୍ବନାମ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । [[1]]
- ଉଦାହରଣ:
- ଯିଏ ଖାଏ, ସିଏ ବଞ୍ଚେ । (ଏଠାରେ ‘ଯିଏ ଖାଏ’ ଏକ ଉପବାକ୍ୟ ଏବଂ ‘ସିଏ ବଞ୍ଚେ’ ମୁଖ୍ୟ ବାକ୍ୟ)
- ଯାହା କହିବୁ, ତାହା ଶୁଣିବି ।
୨.୪ ଜଟିଳ ବାକ୍ୟ
- ସଂଜ୍ଞା: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ବହୁତ ଉପବାକ୍ୟ ଥିବା ବାକ୍ୟକୁ ‘ଜଟିଳ ବାକ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ । ଏହା ମିଶ୍ର ବାକ୍ୟର ଏକ ବିସ୍ତୃତ ରୂପ, ଯେଉଁଥିରେ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ଅଧୀନ ଉପବାକ୍ୟ ଥାଏ । [[1]]
- ବ୍ୟବହୃତ ଅବ୍ୟୟ: ‘ଯେ’, ‘ଯେତେବେଳେ’, ‘ଯେପରି’ ଆଦି ଅଧୀନସୂଚକ ଅବ୍ୟୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । [[1]]
- ଉଦାହରଣ:
- ମୁଁ ଜାଣେ ଯେ ସେ ଆସିବ । (ଏଠାରେ ‘ମୁଁ ଜାଣେ’ ମୁଖ୍ୟ ବାକ୍ୟ ଏବଂ ‘ଯେ ସେ ଆସିବ’ ଅଧୀନ ଉପବାକ୍ୟ)
- ଯେତେବେଳେ ସେ ଆସିଲା, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଘରେ ନଥିଲି ।
୩. ବାକ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ (Worked Example)
ଏକ ବାକ୍ୟର ପ୍ରକାର ଚିହ୍ନଟ କରିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରାଯାଇପାରେ:
- କ୍ରିୟା ସଂଖ୍ୟା ଗଣନା କରନ୍ତୁ: ଯଦି ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର କ୍ରିୟା ଥାଏ, ତେବେ ତାହା ସରଳ ବାକ୍ୟ ।
- ଯୋଡ଼ୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଖୋଜନ୍ତୁ: ଯଦି ଏକାଧିକ କ୍ରିୟା ଥାଏ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ‘ଓ’, ‘ଏବଂ’, ‘କିମ୍ବା’ ଭଳି ସମୁଚ୍ଚୟ ଅବ୍ୟୟ ଦ୍ୱାରା ଯୋଡ଼ା ହୋଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ତାହା ଯୌଗିକ ବାକ୍ୟ ।
- ମୁଖ୍ୟ ଓ ଉପବାକ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତୁ: ଯଦି ବାକ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ମୁଖ୍ୟ ବାକ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଏକ ବା ଅଧିକ ଉପବାକ୍ୟ ଥାଏ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ‘ଯିଏ’, ‘ଯାହା’, ‘ଯେଉଁ’ ଭଳି ସମ୍ବନ୍ଧବାଚକ ସର୍ବନାମ ବା ‘ଯେ’, ‘ଯେତେବେଳେ’ ଭଳି ଅଧୀନସୂଚକ ଅବ୍ୟୟ ଦ୍ୱାରା ଯୋଡ଼ା ହୋଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ତାହା ମିଶ୍ର ବାକ୍ୟ ବା ଜଟିଳ ବାକ୍ୟ ହୋଇପାରେ । ଉପବାକ୍ୟର ସଂଖ୍ୟା ଅଧିକ ହେଲେ ତାହା ଜଟିଳ ବାକ୍ୟ ।
ଉଦାହରଣ: "ଯେତେବେଳେ ରାମ ଖେଳୁଥିଲା, ସେତେବେଳେ ସୀତା ପଢ଼ୁଥିଲା ଏବଂ ଶ୍ୟାମ ଶୋଇଥିଲା ।"
- ଏଠାରେ ‘ଯେତେବେଳେ’ ଏବଂ ‘ଏବଂ’ ଭଳି ଯୋଡ଼ୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଅଛି ।
- ‘ଯେତେବେଳେ ରାମ ଖେଳୁଥିଲା’ ଏକ ଅଧୀନ ଉପବାକ୍ୟ ।
- ‘ସେତେବେଳେ ସୀତା ପଢ଼ୁଥିଲା’ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ବାକ୍ୟ ।
- ‘ଶ୍ୟାମ ଶୋଇଥିଲା’ ଏକ ସରଳ ବାକ୍ୟ ଯାହା ‘ଏବଂ’ ଦ୍ୱାରା ଯୋଡ଼ା ହୋଇଛି ।
- ଏକାଧିକ ଉପବାକ୍ୟ ଓ ସମୁଚ୍ଚୟ ଅବ୍ୟୟର ବ୍ୟବହାର ଥିବାରୁ ଏହା ଏକ ଜଟିଳ ବାକ୍ୟର ଉଦାହରଣ ।