ପଦ: ଏକ ବ୍ୟାକରଣିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାକରଣରେ 'ପଦ' ଏକ ମୌଳିକ ଧାରଣା। ସାଧାରଣତଃ, ବାକ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାର୍ଥକ ଶବ୍ଦକୁ ପଦ କୁହାଯାଏ। ପଦଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇ ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥାନ୍ତି।
୬.୧ ପଦ ରୂପାନ୍ତରଣ
ଏକ ବିଶେଷଣ ପଦ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବିଶେଷ୍ୟ ପଦର ଗୁଣ, ପରିମାଣ, ଅବସ୍ଥା ବା ସଂଖ୍ୟାକୁ ବୁଝାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ବିଶେଷଣ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ମାତ୍ର, ଏହି ବିଶେଷଣ ପଦ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବିଶେଷ୍ୟ ପଦକୁ ବିଶେଷିତ ନକରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବିଶେଷ୍ୟ ପଦରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଏ।
- ଉଦାହରଣ:
ଅଧିକଖାଅ। (ଏଠାରେ 'ଅଧିକ' ବିଶେଷଣ)ଅଧିକକହିବନି। (ଏଠାରେ 'ଅଧିକ' ବିଶେଷ୍ୟ ପଦରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି)
ସେହିପରି, 'କମ୍', 'ବେଶି', 'ଖରାପ', 'ଭଲ', 'ମନ୍ଦ', 'ଉପର', 'ତଳ' ଇତ୍ୟାଦି ଶବ୍ଦମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷଣ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇପାରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦରେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି।
୬.୨ ବିଭକ୍ତି
'ବିଭକ୍ତି' ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ତାହାର ଅର୍ଥ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ ଏବଂ ବାକ୍ୟରେ ତାହାର ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଏହା ବ୍ୟାକରଣରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ।
- ଉଦାହରଣ: 'ଘର' ଏକ ନାମପଦ।
ଘରେଅଛି। ('ରେ' ବିଭକ୍ତି)ଘରୁଆସିଲା। ('ରୁ' ବିଭକ୍ତି)ଘରକୁଗଲା। ('କୁ' ବିଭକ୍ତି)
୬.୩ କାରକ
'କାରକ' ଏକ ବ୍ୟାକରଣିକ ଶବ୍ଦ, ଯାହା କ୍ରିୟା ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଥିବା ନାମପଦ ବା ସର୍ବନାମ ପଦକୁ ବୁଝାଏ। ଓଡ଼ିଆରେ କାରକ ୬ ପ୍ରକାରର। ପ୍ରତ୍ୟେକ କାରକ ପାଇଁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଭକ୍ତି ରହିଛି।
- କାରକର ପ୍ରକାରଭେଦ ଓ ଉଦାହରଣ:
- କର୍ତ୍ତା: ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। (ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି) - ରାମ ଖାଉଛି।
- କର୍ମ: ଯାହାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ। (ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତି) - ରାମ ଭାତ ଖାଉଛି।
- କରଣ: ଯେଉଁ ଉପାୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ। (ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତି) - ରାମ ଛୁରୀରେ ଆମ୍ବ କାଟୁଛି।
- ସଂପ୍ରଦାନ: ଯାହାକୁ କିଛି ଦିଆଯାଏ। (ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତି) - ରାମ ଭିକାରୀକୁ ଭାତ ଦେଲା।
- ଅପାଦାନ: ଯାହାଠାରୁ କିଛି ଦୂରେଇ ଯାଏ। (ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତି) - ରାମ ଗଛରୁ ପଡ଼ିଲା।
- ଅଧିକରଣ: ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ। (ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତି) - ରାମ ଘରେ ଅଛି।
୬.୪ ଉପସର୍ଗ
'ଉପସର୍ଗ' ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦର ଆରମ୍ଭରେ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ତାହାର ଅର୍ଥ ପରିବର୍ତ୍ତନ କିମ୍ବା ପରିବର୍ଦ୍ଧନ କରେ।
- ଉଦାହରଣ:
ପ୍ର-(ଆଗକୁ): ପ୍ରଗତି, ପ୍ରସାରଅପ-(ଦୂର): ଅପକାର, ଅପହରଣସୁ-(ଭଲ): ସୁଗନ୍ଧ, ସୁବିଧା
୬.୫ ପ୍ରତ୍ୟୟ
'ପ୍ରତ୍ୟୟ' ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦର ଶେଷରେ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ତାହାର ଅର୍ଥ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ। ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର:
- କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ: ଧାତୁ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୁଏ।
- ଉଦାହରଣ: ପଢ଼୍ + ଆ = ପଢ଼ା, କର୍ + ତ୍ରୁ = କର୍ତ୍ତା
- ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ: ନାମପଦ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୁଏ।
ଧାତୁ ଓ କ୍ରିୟାବିଭକ୍ତି
କ୍ରିୟା ପଦର ମୂଳ ରୂପ ହେଉଛି 'ଧାତୁ'। ଓଡ଼ିଆରେ 'କ' ଓ 'ଅ' ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ କ୍ରିୟାବିଭକ୍ତି ଅଛି। 'କ' କ୍ରିୟାବିଭକ୍ତି ଭବିଷ୍ୟତ କାଳ ପାଇଁ ଏବଂ 'ଅ' କ୍ରିୟାବିଭକ୍ତି ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
- ଉଦାହରଣ:
- 'ଖା' (ଧାତୁ) + 'କ' (କ୍ରିୟାବିଭକ୍ତି) = ଖାଇବ (ଭବିଷ୍ୟତ କାଳ)
- 'ଖା' (ଧାତୁ) + 'ଅ' (କ୍ରିୟାବିଭକ୍ତି) = ଖାଉଛି (ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳ)
ଧାତୁ ତିନି ପ୍ରକାରର: ସାଧାରଣ ଧାତୁ (କର, ଖା), ଯୌଗିକ ଧାତୁ (କାମ କର, ଦେଖା ଯା), ଓ ପ୍ରେରଣାର୍ଥକ ଧାତୁ (କରୁଆ, ଖାଉଆ)।
କାଳ
କ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦନର ସମୟକୁ 'କାଳ' କୁହାଯାଏ। ଓଡ଼ିଆରେ ତିନି ପ୍ରକାର କାଳ ଅଛି:
- ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳ: ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଘଟୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ। (ଯଥା: ରାମ ବହି ପଢ଼ୁଛି।)
- ଅତୀତ କାଳ: ଅତୀତ ସମୟରେ ଘଟିସାରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ। (ଯଥା: ରାମ ବହି ପଢ଼ିଲା।)
- ଭବିଷ୍ୟତ କାଳ: ଭବିଷ୍ୟତ ସମୟରେ ଘଟିବାକୁ ଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ। (ଯଥା: ରାମ ବହି ପଢ଼ିବ।)
ବାଚ୍ୟ
'ବାଚ୍ୟ' ହେଉଛି କ୍ରିୟାର ରୂପ ଯାହା କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ ବା ଭାବକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦିଏ। ଓଡ଼ିଆରେ ବାଚ୍ୟ ମୁଖ୍ୟତଃ ୩ ପ୍ରକାରର:
- କର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟ: ଯେଉଁ ବାକ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତା ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପାଏ। (ଯଥା: ରାମ ଆମ୍ବ ଖାଏ।)
- କର୍ମବାଚ୍ୟ: ଯେଉଁ ବାକ୍ୟରେ କର୍ମ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପାଏ। (ଯଥା: ଆମ୍ବ ରାମ ଦ୍ୱାରା ଖିଆଯାଏ।)
- ଭାବବାଚ୍ୟ: ଯେଉଁ ବାକ୍ୟରେ ଭାବ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପାଏ। (ଯଥା: ରାମ ଦ୍ୱାରା ଖିଆଯାଉଛି।)
ଅବ୍ୟୟ
'ଅବ୍ୟୟ' ହେଉଛି ସେହି ପଦ, ଯାହାର ଲିଙ୍ଗ, ବଚନ, କାରକ, ବିଭକ୍ତି ବା କାଳ ଅନୁସାରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ନାହିଁ।
- ଉଦାହରଣ: ମାତ୍ର, କିନ୍ତୁ, ଯଦି, ତଥାପି, ଏବଂ, ଓ, ବା।
- ରାମ
ଓଶ୍ୟାମ ଦୁଇ ଭାଇ। - ମୁଁ ଆସିବି
କିନ୍ତୁତୁମେ ଯିବ ନାହିଁ।
- ରାମ