କାରକ ଓ ବିଭକ୍ତି: ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଅଧ୍ୟୟନ
ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାକରଣରେ 'କାରକ' ଏବଂ 'ବିଭକ୍ତି' ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣା ଅଟନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକ ବାକ୍ୟରେ ପଦମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ସହିତ ତଥା କ୍ରିୟା ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥାଏ ।
କାରକ କାହାକୁ କହନ୍ତି?
ବାକ୍ୟରେ କ୍ରିୟା ସହିତ ପଦର ସମ୍ପର୍କକୁ 'କାରକ' କୁହାଯାଏ । ଏହା ଏକ ବ୍ୟାକରଣିକ ଶବ୍ଦ, ଯାହା କ୍ରିୟା ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଥିବା ନାମପଦ ବା ସର୍ବନାମ ପଦକୁ ବୁଝାଏ । ଓଡ଼ିଆରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଛଅ ପ୍ରକାର କାରକ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
ବିଭକ୍ତି କାହାକୁ କହନ୍ତି?
ଯେଉଁ ବର୍ଣ୍ଣ ବା ବର୍ଣ୍ଣସମଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସଂଖ୍ୟା (ଏକବଚନ, ବହୁବଚନ) ଏବଂ କାରକ (କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ, କରଣ ଇତ୍ୟାଦି) ସୂଚିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ 'ବିଭକ୍ତି' କୁହାଯାଏ । ବିଭକ୍ତି ଶବ୍ଦଟି 'ବି-' ଉପସର୍ଗ, 'ଭଜ୍' ଧାତୁ ଓ 'ତି' ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗରେ ଗଠିତ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ବିଭାଗ ବା ବଣ୍ଟନ କରିବା । ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ସାତ ପ୍ରକାର ବିଭକ୍ତି ରହିଛି: ପ୍ରଥମା, ଦ୍ୱିତୀୟା, ତୃତୀୟା, ଚତୁର୍ଥୀ, ପଞ୍ଚମୀ, ଷଷ୍ଠୀ ଓ ସପ୍ତମୀ ।
କାରକ ଏବଂ ବିଭକ୍ତିର ସମ୍ବନ୍ଧ
କାରକ ଏବଂ ବିଭକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ବନ୍ଧ ଅଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ କାରକ ପାଇଁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଭକ୍ତି ଅଛି । ନିମ୍ନରେ କାରକ ଏବଂ ତତ୍ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଭକ୍ତିର ସୂଚୀ ଦିଆଗଲା:
| କାରକ | ବିଭକ୍ତି | | :------------ | :---------- | | ୧. କର୍ତ୍ତା କାରକ | ପ୍ରଥମା | | ୨. କର୍ମ କାରକ | ଦ୍ୱିତୀୟା | | ୩. କରଣ କାରକ | ତୃତୀୟା | | ୪. ସମ୍ପ୍ରଦାନ କାରକ | ଚତୁର୍ଥୀ | | ୫. ଅପାଦାନ କାରକ | ପଞ୍ଚମୀ | | ୬. ଅଧିକରଣ କାରକ | ସପ୍ତମୀ |
ଏହି ବିଭକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଏକବଚନ ଓ ବହୁବଚନ ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ।
ବିଭିନ୍ନ କାରକର ବିଶଦ ବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ଉଦାହରଣ
୧. କର୍ତ୍ତା କାରକ (ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି): ବାକ୍ୟରେ ଯିଏ କ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦନ କରେ, ତାହାକୁ କର୍ତ୍ତା କାରକ କୁହାଯାଏ । ଏହା ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତିରେ ଥାଏ ।
- ଉଦାହରଣ:
ରାମବହି ପଢ଼ୁଛି । (ଏଠାରେ 'ରାମ' ହେଉଛି କର୍ତ୍ତା କାରକ)
୨. କର୍ମ କାରକ (ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତି): କ୍ରିୟାର ଫଳ ଯାହା ଉପରେ ପଡ଼େ, ତାହାକୁ କର୍ମ କାରକ କୁହାଯାଏ । ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତିରେ ଥାଏ ।
- ଉଦାହରଣ: ସୀତା
ଫୁଲତୋଳୁଛି । (ଏଠାରେ 'ଫୁଲ' ହେଉଛି କର୍ମ କାରକ)
୩. କରଣ କାରକ (ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତି): ଯାହା ସାହାଯ୍ୟରେ କ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ କରଣ କାରକ କୁହାଯାଏ । ଏହା ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତିରେ ଥାଏ ।
- ଉଦାହରଣ: ରାମ
ଛୁରୀରେଆମ୍ବ କାଟେ । (ଏଠାରେ 'ଛୁରୀରେ' ହେଉଛି କରଣ କାରକ)
୪. ସମ୍ପ୍ରଦାନ କାରକ (ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତି): ଯେଉଁ ନାମପଦ ପାଇଁ କ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ, ବା ଯାହାକୁ କିଛି ଦାନ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ସମ୍ପ୍ରଦାନ କାରକ କୁହାଯାଏ । ଏହା ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତିରେ ଥାଏ ।
- ଉଦାହରଣ: ରାଜା
ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଗାଈ ଦେଲେ । (ଏଠାରେ 'ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ' ହେଉଛି ସମ୍ପ୍ରଦାନ କାରକ)
୫. ଅପାଦାନ କାରକ (ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତି): ଯେଉଁ ନାମପଦରୁ କିଛି ଅଲଗା ହୁଏ, ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ନିର୍ଗତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ରକ୍ଷା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଅପାଦାନ କାରକ କୁହାଯାଏ । ଏହା ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତିରେ ଥାଏ ।
- ଉଦାହରଣ:
ଗଛରୁଫଳ ଖସିଲା । (ଏଠାରେ 'ଗଛରୁ' ହେଉଛି ଅପାଦାନ କାରକ)
୬. ଅଧିକରଣ କାରକ (ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତି): କ୍ରିୟାର ଆଧାର ବା ସ୍ଥାନକୁ ଅଧିକରଣ କାରକ କୁହାଯାଏ । ଏହା ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତିରେ ଥାଏ ।
- ଉଦାହରଣ: ମାଛ
ପାଣିରେରହେ । (ଏଠାରେ 'ପାଣିରେ' ହେଉଛି ଅଧିକରଣ କାରକ)
ସମ୍ବନ୍ଧ ପଦ ଓ ସମ୍ବୋଧନ ପଦ
କାରକ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଇଟି ପଦରେ ବିଭକ୍ତିର ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ:
-
ସମ୍ବନ୍ଧ ପଦ: ସମ୍ବନ୍ଧ ପଦ ହେଉଛି ଏକ ନାମପଦର ଅନ୍ୟ ନାମପଦ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧ । ସମ୍ବନ୍ଧ ପଦରେ ସାଧାରଣତଃ 'ର' ବା 'କର' ବିଭକ୍ତି (ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି) ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
- ଉଦାହରଣ:
ରାମରବହି,ମୋରକଲମ ।
- ଉଦାହରଣ:
-
ସମ୍ବୋଧନ ପଦ: ସମ୍ବୋଧନ ପଦ ହେଉଛି କାହାକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ନାମପଦ । ସମ୍ବୋଧନ ପଦରେ ସାଧାରଣତଃ 'ରେ' ବା 'ହେ' ବିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
- ଉଦାହରଣ: ହେ ରାମ !, ରେ ସାଙ୍ଗ !
ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ
ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଗଠନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ: ମୌଳିକ ବା ସ୍ଵରମୂଳକ (ଯଥା: ଏ, ଏଁ, ଏଣ, ଉ, ଉଁ) ଏବଂ ଅନୁସର୍ଗାତ୍ନକ ବା ବ୍ୟଞ୍ଜନମୂଳକ (ଯଥା: କୁ, ଟି, ଟା, ରେ, ଦ୍ୱାରା, ର, ରୁ) । ନିମିତ୍ତ, ସକାଶ, ଦେହି, ଦେଇ, କର୍ତ୍ତୃକ ଆଦି କେତେକ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ପ୍ରଚଳିତ ।
ଉଦାହରଣ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ବାକ୍ୟ: ଶିକ୍ଷକ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ କଲମରେ ବହିରୁ ପାଠ ପଢ଼ାଉଛନ୍ତି ।
ଶିକ୍ଷକ: କର୍ତ୍ତା କାରକ (ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି)ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ: ସମ୍ପ୍ରଦାନ କାରକ (ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତି - ଦାନ ଅର୍ଥରେ)କଲମରେ: କରଣ କାରକ (ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତି - ସାହାଯ୍ୟ ଅର୍ଥରେ)ବହିରୁ: ଅପାଦାନ କାରକ (ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତି - ଅଲଗା ହେବା ଅର୍ଥରେ)ପାଠ: କର୍ମ କାରକ (ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତି)ପଢ଼ାଉଛନ୍ତି: କ୍ରିୟାପଦ