ସମାସ: ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଅଧ୍ୟୟନ
ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧ ଥିବା ଦୁଇ ବା ତତୋଧିକ ପଦକୁ ଏକ ପଦରେ ପରିଣତ କରିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ 'ସମାସ' କୁହାଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ବାକ୍ୟ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ଶ୍ରୁତିମଧୁର ହୋଇଥାଏ। [[8]]
ସମାସର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ
ସମାସ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପର୍କିତ ହୋଇଥାନ୍ତି: [[8]]
- ସମସ୍ତପଦ (Compound Word): ସମାସରେ ପଦଗୁଡ଼ିକ ମିଳିତ ହେବାପରେ ଯେଉଁ ନୂତନ ପଦ ଗଠିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ 'ସମସ୍ତପଦ' କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ସିଂହ ଚିହ୍ନିତ ଆସନ = ସିଂହାସନ। ଏଠାରେ 'ସିଂହାସନ' ହେଉଛି ସମସ୍ତପଦ। [[1]]
- ପୂର୍ବପଦ (First Word): ସମସ୍ତପଦର ପ୍ରଥମ ପଦକୁ 'ପୂର୍ବପଦ' କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: 'ସିଂହାସନ'ରେ 'ସିଂହ' ହେଉଛି ପୂର୍ବପଦ। [[1]]
- ପରପଦ ବା ଉତ୍ତରପଦ (Last Word): ସମସ୍ତପଦର ଶେଷ ପଦକୁ 'ପରପଦ' ବା 'ଉତ୍ତରପଦ' କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: 'ସିଂହାସନ'ରେ 'ଆସନ' ହେଉଛି ପରପଦ। [[1]]
- ସମସ୍ୟମାନ ପଦ (Constituent Words): ଯେଉଁ ପଦଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣରେ ସମସ୍ତପଦ ଗଠିତ ହୁଏ, ସେହି ପଦଗୁଡ଼ିକ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ 'ସମସ୍ୟମାନ ପଦ'। ଉଦାହରଣ: 'ସିଂହାସନ'ରେ 'ସିଂହ' ଓ 'ଆସନ' ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ୟମାନ ପଦ। [[1]]
- ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ (Analytical Phrase): ସମାସ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପଦମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ବାକ୍ୟ ଗଢ଼ାଯାଏ, ତାହାକୁ 'ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ' କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ 'ବ୍ୟାସବାକ୍ୟ' ବା 'ସମାସବାକ୍ୟ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: 'ସିଂହାସନ'ର ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ହେଉଛି 'ସିଂହ ଚିହ୍ନିତ ଆସନ'। [[1]]
ସମାସର ପ୍ରକାରଭେଦ
ଅର୍ଥର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସମାସକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଛଅ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ତତ୍ପୁରୁଷ, କର୍ମଧାରୟ, ଦ୍ୱିଗୁ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ବହୁବ୍ରୀହି ଓ ଅବ୍ୟୟୀଭାବ। [[1]], [[5]]
-
ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସ:
- ସଂଜ୍ଞା: ଦ୍ୱିତୀୟା ଠାରୁ ସପ୍ତମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭକ୍ତି ଯୁକ୍ତ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦ ସହିତ ବିଶେଷ୍ୟ କିମ୍ବା ବିଶେଷଣ ପଦର ସମାସ ହୋଇ ପରପଦର ଅର୍ଥର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହିଲେ ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସ ହୁଏ। ଏହାର ସମସ୍ତପଦରେ ପୂର୍ବପଦର ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ ଲୋପ ପାଏ। [[1]], [[5]]
- ଅର୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ: ଉତ୍ତରପଦ ପ୍ରଧାନ। [[1]], [[5]]
- ଉଦାହରଣ:
- ଦ୍ୱିତୀୟା ତତ୍ପୁରୁଷ: ଧନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ = ଧନପ୍ରାପ୍ତ। (ଏଠାରେ 'କୁ' ବିଭକ୍ତି ଲୋପ ପାଇଛି।) [[1]], [[2]], [[5]]
- ତୃତୀୟା ତତ୍ପୁରୁଷ: ଶର ଦ୍ୱାରା ଆହତ = ଶରାହତ। [[1]], [[2]], [[5]]
- ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ: ରାଜାର ପୁତ୍ର = ରାଜପୁତ୍ର। [[2]], [[5]]
- ଉପପଦ ତତ୍ପୁରୁଷ: ଉପପଦ ସହିତ ଧାତୁ ବା କ୍ରିୟା ନିଷ୍ପନ୍ନ ଅନ୍ୟ ପଦର ସମାସ। ଉଦାହରଣ: ମଧୁପାନ କରେ ଯେ = ମଧୁପ। [[6]]
- ଅଲୁକ୍ ସମାସ: ଯେଉଁ ସମାସର ସମସ୍ତପଦରେ ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ ଲୁପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଉଦାହରଣ: ଯୁଧୁ (ଯୁଦ୍ଧରେ) ସ୍ଥିର = ଯୁଧିଷ୍ଠିର। [[6]]
-
କର୍ମଧାରୟ ସମାସ:
- ସଂଜ୍ଞା: ବିଶେଷଣ ପଦ ସହିତ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦର ଯେଉଁ ସମାସ ହୁଏ, ତାହାକୁ କର୍ମଧାରୟ ସମାସ କୁହାଯାଏ। [[2]], [[4]], [[6]]
- ଅର୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ: ଉତ୍ତରପଦ ପ୍ରଧାନ। [[1]], [[2]]
- ଉଦାହରଣ: ନୀଳ ଯେଉଁ କମଳ = ନୀଳକମଳ। [[2]], [[4]]
- ଉପପ୍ରକାର:
- ଉପମାନ କର୍ମଧାରୟ: ଉପମାନ ପଦ ସହିତ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ବାଚକ ଶବ୍ଦର ସମାସ। ଉଦାହରଣ: ଅରଣ୍ୟପରି ଶ୍ୟାମ = ଅରଣ୍ୟଶ୍ୟାମ। [[2]]
- ଉପମିତ କର୍ମଧାରୟ: ଉପମିତ ପଦ ସହିତ ଉପମାନ ପଦର ସମାସ। ଉଦାହରଣ: ପୁରୁଷ ସିଂହପରି = ପୁରୁଷସିଂହ। [[2]]
- ରୂପକ କର୍ମଧାରୟ: ଉପମେୟ ପଦ ସହିତ ଉପମାନ ପଦର ରୂପକ ହେଲେ। ଉଦାହରଣ: କ୍ରୋଧ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ = କ୍ରୋଧାଗ୍ନି। [[2]]
-
ଦ୍ୱିଗୁ ସମାସ:
- ସଂଜ୍ଞା: ସମାହାର ଅର୍ଥରେ ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ଶବ୍ଦ ସହିତ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦର ଯେଉଁ ସମାସ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଦ୍ୱିଗୁ ସମାସ କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମାସରେ ସମସ୍ତପଦ ନପୁଂସକ ଲିଙ୍ଗ ଏକବଚନ ହୁଏ। [[2]], [[5]], [[7]]
- ଅର୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ: ପୂର୍ବପଦ ପ୍ରଧାନ। [[1]]
- ଉଦାହରଣ: ତ୍ରିଭୁଜ (ତିନି ଭୁଜର ସମାହାର), ପଞ୍ଚବଟୀ (ପାଞ୍ଚ ବଟର ସମାହାର)। [[2]], [[3]], [[5]], [[7]]
-
ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସମାସ:
- ସଂଜ୍ଞା: ପୂର୍ବପଦ ଓ ଉତ୍ତରପଦ ଉଭୟର ଅର୍ଥ ପ୍ରଧାନ ଥିଲେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସମାସ ହୁଏ। ଏକାଧିକ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦର ମିଳନରେ ଏହା ଗଠିତ ହୁଏ। [[2]], [[5]], [[7]]
- ଅର୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ: ଉଭୟପଦ ପ୍ରଧାନ। [[1]], [[2]], [[3]], [[4]], [[5]], [[7]]
- ଉଦାହରଣ: ବାପା ଓ ମାଆ = ବାପାମାଆ, ଭାଇ ଓ ଭଉଣୀ = ଭାଇଭଉଣୀ। [[2]], [[3]], [[4]]
-
ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ:
- ସଂଜ୍ଞା: ଯେଉଁ ସମାସରେ ପୂର୍ବପଦ ବା ଉତ୍ତରପଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରଧାନ ନ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ଏକ ପଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରଧାନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ କୁହାଯାଏ। [[2]], [[5]], [[7]]
- ଅର୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ: ଅନ୍ୟଅର୍ଥ ପ୍ରଧାନ। [[1]], [[2]], [[3]], [[4]], [[5]], [[7]]
- ଉଦାହରଣ: ଦଶ ଆନନ (ମୁଖ) ଯାହାର = ଦଶାନନ (ରାବଣ), ଚକ୍ର ପାଣିରେ ଯାହାର = ଚକ୍ରପାଣି (ବିଷ୍ଣୁ)। [[2]], [[3]], [[4]], [[7]]
-
ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସ:
- ସଂଜ୍ଞା: ପୂର୍ବପଦ ଅବ୍ୟୟ ଥିଲେ ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଥ ପ୍ରଧାନ ଥିଲେ ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସ ହୁଏ। ଏହି ସମାସରେ ସମସ୍ତପଦ ନପୁଂସକ ଲିଙ୍ଗ ଏକବଚନ ହୁଏ। [[3]], [[5]]
- ଅର୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ: ପୂର୍ବପଦ ପ୍ରଧାନ। [[1]], [[3]], [[5]]
- ଉଦାହରଣ: ପ୍ରତିଦିନ (ଦିନେ ଦିନେ), ଉପକୂଳ (କୂଳର ସମୀପ)। [[3]], [[5]]