କୃଦନ୍ତ: ସଂଜ୍ଞା ଓ ପ୍ରୟୋଗ
ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୁ ଗତିଶୀଳ ଓ ଭାବପ୍ରକାଶକ୍ଷମ କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ଶବ୍ଦର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି । ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ଧାତୁ ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ହୋଇ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗଠିତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ କୃଦନ୍ତ ଶବ୍ଦ କୁହାଯାଏ ।
କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଓ କୃଦନ୍ତର ସଂଜ୍ଞା
ଧାତୁ ବା କ୍ରିୟା ପଦର ମୂଳ ରୂପ ସହିତ ନୂଆ ଶବ୍ଦ ଗଢ଼ିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ତାହାକୁ କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ କୁହାଯାଏ । ଏହି କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ହେବା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ନୂତନ ଶବ୍ଦଟି ଗଠିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ କୃଦନ୍ତ ଶବ୍ଦ ବା କୃଦନ୍ତ ପଦ କୁହାଯାଏ । ସରଳ ଭାବରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଯାହାର ଅନ୍ତ ବା ଶେଷରେ କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଥାଏ, ତାହା କୃଦନ୍ତ ।
ଉଦାହରଣ:
- ଖା + ଅଣ = ଖିଆଣ
- ପଢ଼ + ଅ = ପଢ଼ା
କୃଦନ୍ତ ଶବ୍ଦର ପ୍ରକାରଭେଦ
ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ କୃଦନ୍ତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଅନୁସାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ପ୍ରକାରର:
-
ତତ୍ସମ କୃଦନ୍ତ: ଯେଉଁ କୃଦନ୍ତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସଂସ୍କୃତ ଧାତୁ ସହିତ ସଂସ୍କୃତ କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଅବିକଳ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତତ୍ସମ କୃଦନ୍ତ କୁହାଯାଏ ।
- ଉଦାହରଣ: ଦୃଶ୍ + ଅନ = ଦର୍ଶନ, ପଠ୍ + ଅ = ପାଠ, ବୁଧ୍ + ତି = ବୁଦ୍ଧି ।
-
ତଦ୍ଭବ କୃଦନ୍ତ: ଯେଉଁ କୃଦନ୍ତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସଂସ୍କୃତ ଧାତୁରୁ ଜାତ ଓଡ଼ିଆ ଧାତୁ ସହିତ ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତଦ୍ଭବ କୃଦନ୍ତ କୁହାଯାଏ ।
- ଉଦାହରଣ: କାନ୍ଦ୍ (ସଂସ୍କୃତ 'କ୍ରନ୍ଦ୍'ରୁ ଜାତ) + ଅଣା = କାନ୍ଦଣା, ପଢ୍ (ସଂସ୍କୃତ 'ପଠ୍'ରୁ ଜାତ) + ଉଆ = ପଢୁଆ ।
-
ଦେଶଜ କୃଦନ୍ତ: ଯେଉଁ କୃଦନ୍ତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଓଡ଼ିଆ ଧାତୁ ସହିତ ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଗଠିତ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଶଜ କୃଦନ୍ତ କୁହାଯାଏ ।
- ଉଦାହରଣ: ଖସ୍ + ଅଡ଼ା = ଖସଡ଼ା ।
କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟର ଉଦାହରଣ
କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂସ୍କୃତ ଓ ଓଡ଼ିଆ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ:
-
ସଂସ୍କୃତ କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ: ଅ, ଅନ, ଅକ, ଅନୀୟ, ଇତ, ତ୍ର, ତୃ, ତି, ଇନ୍, ତ, ଯ, ଇଷୁ, ଉକ, ଉର, ର, ଉ ଇତ୍ୟାଦି ।
ଅପ୍ରତ୍ୟୟ: ପଠ୍ + ଅ = ପାଠ, ହସ୍ + ଅ = ହସ, ଜି + ଅ = ଜୟ ।ଅନପ୍ରତ୍ୟୟ: ଭୁଜ୍ + ଅନ = ଭୋଜନ, ଶ୍ରୁ + ଅନ = ଶ୍ରବଣ, ପଠ୍ + ଅନ = ପଠନ ।ଅକପ୍ରତ୍ୟୟ: ଖା + ଅକ = ଖାଦକ, ଗୈ + ଅକ = ଗାୟକ, ପଠ୍ + ଅକ = ପାଠକ ।
-
ଓଡ଼ିଆ କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ: ଅ, ଆ, ଇ, ଅଣ, ଅଣା, ଅଣି, ଆଣି, ଅନ୍ନା, ଏଣି, ଉଆଳ, ଇବା, ଉଣି, ଉଆ, ରା, ଅତି, ଉଣା ଇତ୍ୟାଦି ।
ଉଣିପ୍ରତ୍ୟୟ: ମାପ୍ + ଉଣି = ମାପୁଣି, ଢାଙ୍କ୍ + ଉଣି = ଢାଙ୍କୁଣି, ରାନ୍ଧ୍ + ଉଣି = ରାନ୍ଧୁଣି ।ଉଣାପ୍ରତ୍ୟୟ: ପା + ଉଣା = ପାଉଣା, ଗା + ଉଣା = ଗାଉଣା ।ଏଣିପ୍ରତ୍ୟୟ: ଭାଳ୍ + ଏଣି = ଭାଳେଣି, ବାଜ୍ + ଏଣି = ବାଜେଣି, ଜାଳ୍ + ଏଣି = ଜାଳେଣି ।
କୃଦନ୍ତ ଶବ୍ଦ ଗଠନର ପ୍ରକ୍ରିୟା
କୃଦନ୍ତ ଶବ୍ଦ ଗଠନର ମୂଳ ନିୟମ ହେଉଛି ଧାତୁ ସହିତ କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟର ସଂଯୋଗ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଯାଇପାରେ:
ଉଦାହରଣ:
-
'ପାଠକ' ଶବ୍ଦଟି କିପରି କୃଦନ୍ତ ହୋଇଛି, ଦେଖିବା:
- ଧାତୁ: ପଠ୍
- କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ: ଅକ
- ପଠ୍ + ଅକ = ପାଠକ (ଏହା ଏକ ତତ୍ସମ କୃଦନ୍ତ ଶବ୍ଦ)
-
'କାନ୍ଦଣା' ଶବ୍ଦଟି କିପରି କୃଦନ୍ତ ହୋଇଛି, ଦେଖିବା:
- ଧାତୁ: କାନ୍ଦ୍
- କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ: ଅଣା
- କାନ୍ଦ୍ + ଅଣା = କାନ୍ଦଣା (ଏହା ଏକ ତଦ୍ଭବ କୃଦନ୍ତ ଶବ୍ଦ)
ଏହିପରି ଭାବରେ, ଧାତୁ ସହିତ ବିଭିନ୍ନ କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ କରି ଅନେକ ନୂତନ କୃଦନ୍ତ ଶବ୍ଦ ଗଠନ କରାଯାଇପାରେ, ଯାହା ଆମ ଭାଷାର ଶବ୍ଦ ଭଣ୍ଡାରକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥାଏ ।