ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ: ସଂଜ୍ଞା ଓ ପ୍ରକାରଭେଦ
ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ କାହାକୁ କହନ୍ତି?
ଭାଷାରେ ନୂତନ ଶବ୍ଦ ଗଠନ କରିବା ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରତ୍ୟୟର ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯେଉଁ ପ୍ରତ୍ୟୟଗୁଡ଼ିକ କୌଣସି ଶବ୍ଦ (ବିଶେଷ୍ୟ, ବିଶେଷଣ ବା ସର୍ବନାମ ପଦ) ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ନୂତନ ଶବ୍ଦ ଗଠନ କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରତ୍ୟୟଗୁଡ଼ିକ ମୂଳ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ତାହାର ବ୍ୟବହାର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ବ୍ୟାପକ କରିଥାନ୍ତି। ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଶବ୍ଦକୁ ତଦ୍ଧିତାନ୍ତ ଶବ୍ଦ କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ:
- 'ଧର୍ମ' ଶବ୍ଦ ସହିତ ଆଚରଣ ଅର୍ଥରେ 'ଇକ' ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ 'ଧାର୍ମିକ' ଶବ୍ଦ ଗଠିତ ହୋଇଛି। ()
- 'କୁଳ' ଶବ୍ଦର ମୂଳ ଅର୍ଥ 'ବଂଶ'। ଏହି 'କୁଳ' ଶବ୍ଦ ସହିତ 'ଜାତ' ଅର୍ଥରେ 'ଈନ' ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ 'କୁଳୀନ' (ବ୍ୟକ୍ତି) ଏବଂ 'ସମ୍ବନ୍ଧ' ଅର୍ଥରେ 'ଇକ' ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗଦ୍ୱାରା 'କୌଳିକ' (ବୃତ୍ତି) ଶବ୍ଦ ଗଠିତ ହୋଇଛି। ଏହା 'କୁଳ' ଶବ୍ଦର ବ୍ୟାବହାରିକ ଦିଗରେ ହିତ ସାଧନ କରୁଛି।
କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଓ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ
ଶବ୍ଦ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର: କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଓ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ।
- କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ: ଧାତୁ ବା କ୍ରିୟା ମୂଳ ଶବ୍ଦର ପଛରେ ଯୋଡ଼ି ହୁଏ। ଯଥା: କର + ଅନୀୟ = କରଣୀୟ।
- ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ: ବିଶେଷ୍ୟ, ବିଶେଷଣ ବା ସର୍ବନାମ ପଦର ପଛରେ ଯୋଡ଼ି ହୁଏ। ଯଥା: ମାନବ + ଈୟ = ମାନବୀୟ।
ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟର ପ୍ରକାରଭେଦ
ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ବ୍ୟବହୃତ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ:
- ତତ୍ସମ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସଂସ୍କୃତ): ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରୁ ଆସିଥିବା ଶବ୍ଦ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୁଏ।
- ଉଦାହରଣ: ନୀତି + ଇକ = ନୈତିକ
- ତଦ୍ଭବ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ: ସଂସ୍କୃତରୁ ଓଡ଼ିଆକୁ ଆସି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିବା ଶବ୍ଦ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୁଏ।
- ଉଦାହରଣ: ଦାଢ଼ି + ଆ = ଦାଢ଼ିଆ
- ଦେଶଜ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ: ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଶବ୍ଦ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୁଏ।
- ଉଦାହରଣ: ରୁପା + ଏଲି = ରୁପେଲି
- ବୈଦେଶିକ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ: ଅନ୍ୟ ଭାଷାରୁ ଆସିଥିବା ଶବ୍ଦ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୁଏ।
- ଉଦାହରଣ: ଘର + ବାଲା = ଘରବାଲା, ଛାପା + ଖାନା = ଛାପାଖାନା
ତତ୍ସମ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟର ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଓ ଉଦାହରଣ
'ଅ' ପ୍ରତ୍ୟୟ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ:
- ଅପତ୍ୟ (ସନ୍ତାନ) ଅର୍ଥରେ:
- ବସୁଦେବ + ଅ = ବାସୁଦେବ
- ପୃଥା + ଅ = ପାର୍ଥ
- ଭକ୍ତ ବା ଉପାସକ ଅର୍ଥରେ:
- ବିଷ୍ଣୁ + ଅ = ବୈଷ୍ଣବ
- ଶିବ + ଅ = ଶୈବ
- ଭାବ ଅର୍ଥରେ:
- ଶିଶୁ + ଅ = ଶୈଶବ
- ଗୁରୁ + ଅ = ଗୌରବ
- ସଂଯୋଗ ଅର୍ଥରେ (ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ):
- ମଘା + ଅ = ମାଘ
- ଶ୍ରବଣା + ଅ = ଶ୍ରାବଣ
- ସମ୍ବନ୍ଧ ଅର୍ଥରେ:
- ଦେବ + ଅ = ଦୈବ
- ପୃଥ୍ୱୀ + ଅ = ପାର୍ଥିବ
ତଦ୍ଧିତ ଶବ୍ଦ ଗଠନର ପ୍ରକ୍ରିୟା
ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗରେ ଶବ୍ଦର ମୂଳ ରୂପ ଓ ଅର୍ଥରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଏକ ଫ୍ଲୋଚାର୍ଟ ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶାଯାଇପାରେ:
ଏହିପରି ଭାବରେ, ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟଗୁଡ଼ିକ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଶବ୍ଦ ସମ୍ଭାରକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିବାରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।