ଉପସର୍ଗ ଓ ପ୍ରତ୍ୟୟର ଭୂମିକା
ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଶବ୍ଦ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଉପସର୍ଗ ଓ ପ୍ରତ୍ୟୟର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ରହିଛି। ଏହି ଛୋଟ ଛୋଟ ଶବ୍ଦାଂଶଗୁଡ଼ିକ ମୂଳ ଶବ୍ଦ ବା ଧାତୁ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ନୂତନ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ସହିତ ସେମାନଙ୍କ ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥାନ୍ତି।
ଉପସର୍ଗ (Prefixes)
ଯେଉଁ ଅବ୍ୟୟ ପଦଗୁଡ଼ିକ ଧାତୁ ପୂର୍ବରୁ ବା ଧାତୁଜ ଶବ୍ଦ ପୂର୍ବରୁ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ନୂତନ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପସର୍ଗ ନାମରେ ନାମିତ। ଉପସର୍ଗ ଶବ୍ଦଟି 'ସୃଜ୍' ଧାତୁରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟି କରିବା ବା ନିର୍ମାଣ କରିବା। ଏଗୁଡ଼ିକୁ 'ପୂର୍ବ ପ୍ରତ୍ୟୟ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। [[2]], [[4]]
ଉପସର୍ଗର ଭୂମିକା ଓ ଅର୍ଥ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଉପସର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ମୂଳଧାତୁ ବା ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ତିନି ପ୍ରକାରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିପାରନ୍ତି: [[1]]
-
ମୂଳଅର୍ଥରେ ବାଧା ଆଣିବା: କେତେବେଳେ ଉପସର୍ଗ ମୂଳଧାତୁର ବିପରୀତ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ।
- ଉଦାହରଣ: 'ଜି' ଧାତୁର ଅର୍ଥ 'ଜୟ କରିବା'। 'ପରା' ଉପସର୍ଗ ଯୋଗ ହୋଇ 'ପରାଜିତ' ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ମୂଳଧାତୁର ବିପରୀତ ଅର୍ଥ (ହାରିଯିବା) ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ।
-
ମୂଳଅର୍ଥକୁ ଅନୁକରଣ କରିବା: କେତେବେଳେ ଉପସର୍ଗ ମୂଳଧାତୁର ଅର୍ଥକୁ ଅନୁକରଣ କରି ନୂତନ ଶବ୍ଦ ଗଠନ କରେ।
- ଉଦାହରଣ: 'କୃ' ଧାତୁର ଅର୍ଥ 'କରିବା'। 'ଅନୁ' ଉପସର୍ଗ ଯୋଗ ହୋଇ 'ଅନୁକରଣ' ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହାର ଅର୍ଥ 'ନକଲକରଣ' ବା 'ସଦୃଶ ଆଚରଣ'।
-
ମୂଳ ଅର୍ଥକୁ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଯୁକ୍ତ କରିବା: କେତେବେଳେ ଉପସର୍ଗ ମୂଳଶବ୍ଦର ଅର୍ଥକୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବା ବିଶେଷ କରିଥାଏ।
- ଉଦାହରଣ: 'ବଚନ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ 'କଥା'। 'ପ୍ର' ଉପସର୍ଗ ଯୋଗ ହୋଇ 'ପ୍ରବଚନ' ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହାର ଅର୍ଥ 'ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଚନ' ବା 'ଉପଦେଶାତ୍ମକ ବାଣୀ'।
ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ପ୍ରଚଳିତ ଉପସର୍ଗ: ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦଭଣ୍ଡାରରେ ସଂସ୍କୃତ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବାରୁ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ୨୦ଟି ଉପସର୍ଗ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ: ପ୍ର, ପରା, ଅପ୍, ସମ୍, ନି, ଅଧ, ସୁ, ନିର୍, ଦୁର୍, ଉତ୍, ଅତି, ପରି, ପ୍ରତି, ଅବ, ଅନୁ, ବି, ଅଭି, ଉପ, ଅପି ଏବଂ ଆ। [[6]]
- ଉଦାହରଣ:
- ପ୍ର: ପ୍ରକୋପ (ଅତିଶୟ କ୍ରୋଧ), ପ୍ରଗତି (କ୍ରମଶଃ ଉନ୍ନତି), ପ୍ରଦାନ (ଦେବା) [[6]]
- ପରା: ପରାଜୟ (ହାର), ପରାମର୍ଶ (କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ବିଚାର), ପରାସ୍ତ (ପରାଜିତ) [[6]]
- ଅପ୍: ଅପକାର (ଅନିଷ୍ଟ), ଅପମାନ (ମାନହାନି), ଅପମୃତ୍ୟୁ (ଅକାଳ ମରଣ) [[8]]
- ସମ୍: ସନ୍ତାପ (ମନସ୍ତାପ), ସମ୍ବାଦ (ଖବର), ସଂଯୋଗ (ମିଳନ) [[8]]
- ନି: ନିକୃଷ୍ଟ (ମନ୍ଦ), ନିଗ୍ରହ (ପୀଡ଼ନ), ନିବାରଣ (ନିଷେଧ) [[8]]
ଏହା ବ୍ୟତୀତ, କେତେକ ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ (ଯଥା: ଅନଃ, ଆବିଃ, ତିରଃ) ଏବଂ ଅଣ-ସଂସ୍କୃତ ଅବ୍ୟୟ (ଯଥା: ଅ, ଅଣ, କୁ, ନା, ବେ) ମଧ୍ୟ ଉପସର୍ଗ ଭାବରେ ଓଡ଼ିଆରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। [[7]]
ପ୍ରତ୍ୟୟ (Suffixes)
ପ୍ରତ୍ୟୟ ହେଉଛି ଯେଉଁ ଶବ୍ଦାଂଶ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦର ପଛରେ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ନୂତନ ଅର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ 'ପର ପ୍ରତ୍ୟୟ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। [[3]], [[4]]
ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ପ୍ରତ୍ୟୟ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର: [[3]]
-
କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ: ଧାତୁ ବା କ୍ରିୟା ମୂଳ ଶବ୍ଦର ପଛରେ ଯୋଡ଼ି ହେଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟୟକୁ 'କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ' କୁହାଯାଏ।
- ଉଦାହରଣ: କରଣୀୟ (କର + ଅନୀୟ), ଗମନ (ଗମ୍ + ଅନ), ଖାଇବା (ଖା + ଇବା) |
-
ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ: ବିଶେଷ୍ୟ, ବିଶେଷଣ ବା ସର୍ବନାମ ପଦର ପଛରେ ଯୋଡ଼ି ହେଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟୟକୁ 'ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ' କୁହାଯାଏ।
- ଉଦାହରଣ: ମାନବୀୟ (ମାନବ + ଈୟ), ଦୁଃଖୀ (ଦୁଃଖ + ଈ), ଧନୀ (ଧନ + ଈ) |
କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଉଦାହରଣ:
-
ଉପସର୍ଗ: 'ଗମ୍' ଧାତୁ (ଅର୍ଥ: ଯିବା) ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ଉପସର୍ଗର ପ୍ରୟୋଗ:
- ଆ + ଗମ୍ + ଅନ = ଆଗମନ (ଆସିବା)
- ପ୍ରତି + ଆ + ଗମ୍ + ଅନ = ପ୍ରତ୍ୟାଗମନ (ଫେରିବା)
- ନିର୍ + ଗମ୍ + ଅନ = ନିର୍ଗମନ (ବହିର୍ଗମନ) [[2]]
-
ପ୍ରତ୍ୟୟ:
- ପଢ଼ + ଇବା = ପଢ଼ିବା
- ଲେଖ + ଅନୀୟ = ଲେଖନୀୟ [[3]]
ଏହିପରି ଭାବରେ ଉପସର୍ଗ ଓ ପ୍ରତ୍ୟୟଗୁଡ଼ିକ ଭାଷାକୁ ସରସ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୁଅନ୍ତି।