ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଏବଂ ସମତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା (Social Reform and Establishment of Equality)
ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ନୈତିକ ଶିକ୍ଷା ସମାଜରେ ଗଭୀର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଛି। ଏହି ଶିକ୍ଷା ସମାଜରେ ପ୍ରଚଳିତ ଅନେକ କୁସଂସ୍କାର, ଭେଦଭାବ ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟକୁ ଦୂର କରି ଏକ ସୁସ୍ଥ ଓ ସମତାଭିତ୍ତିକ ସମାଜ ଗଠନ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥାଏ।
- କୁସଂସ୍କାର ଦୂରୀକରଣ: ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ ଓ ଜୈନଧର୍ମ ଭାରତୀୟ ସମାଜରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କୁସଂସ୍କାର ଦୂର କରିବାରେ ଏକ ନୂଆ ମାର୍ଗ ଉନ୍ମୋଚନ କରିଥିଲା। ଏହା ସମାଜରେ ଏକ ନୂତନ ବିପ୍ଳବ ଆଣିଥିଲା। [[2]]
- ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବର ବିଲୋପ: ସମାଜରେ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ୍ଚ ଭେଦଭାବ ଓ ଜାତିଗତ ଅସମାନତା ଦୂର କରି ସମତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଏହି ଶିକ୍ଷାର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା। ପଞ୍ଚସଖା କବିମାନେ ଜାତି ମାନିଲେ ନାହିଁ, ମଣିଷକୁ ମାନିଲେ ଏବଂ ନିଜ ନିଜକୁ ଶୂଦ୍ର ଘୋଷଣା କଲେ। [[2]], [[6]], [[7]]
- ନାରୀ ସଶକ୍ତିକରଣ ଓ ସମାନତା: ନାରୀମାନଙ୍କୁ ସମାଜରେ ସମାନ ଅଧିକାର ଦେବା, ସେମାନଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ସୁଯୋଗ ଦେବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ବଳରାମ ଦାସଙ୍କ 'ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୁରାଣ' ଜାତିଭେଦ ବିଲୋପ ଏବଂ ନାରୀର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ପ୍ରକଟିତ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଆହ୍ୱାନ ଥିଲା। [[2]], [[4]], [[6]], [[7]]
ନୈତିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ପ୍ରତିଷ୍ଠା (Establishment of Ethical and Spiritual Values)
ସମାଜରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସୌହାର୍ଦ୍ଦ୍ୟ ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ନୈତିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।
- ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଓ ଅନାସକ୍ତି: ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବତ୍ ଗୀତାର କର୍ମଯୋଗ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଫଳପ୍ରାପ୍ତିର ଆକାଂକ୍ଷା ନରଖି କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧ ସହିତ କର୍ମ କରିବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଏହି କର୍ମଯୋଗକୁ ସତ୍ୟ ଓ ଅହିଂସା ଉପରେ ଆଧାରିତ କରିଥିଲେ। [[3]]
- ବିବେକ ଓ ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧ: ବିବେକରହିତ ବିଜ୍ଞାନ, ନୈତିକତା ଓ ନ୍ୟାୟରହିତ ସମାଜ କଲ୍ୟାଣକର ହୋଇନପାରେ। ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ସୁରକ୍ଷା ଏକ ସୁସ୍ଥ ସମାଜ ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। [[5]]
- ଭକ୍ତି ଓ ମାନବ-ମୈତ୍ରୀ: ଜଗନ୍ନାଥ-ଧର୍ମ, କୃଷ୍ଣ-ଧର୍ମ ଓ ରାମ-ଭକ୍ତି ଭଳି ଭକ୍ତି ଭାବନା ଓଡ଼ିଶାର ଜନଗଣଙ୍କୁ ମାନବୀୟ ଭାବନାରେ ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ କରି ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜୀବନଯାପନ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲା। [[6]]
ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିର ସଦୁପଯୋଗ (Proper Use of Knowledge and Power)
ସମାଜର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିର ସଠିକ୍ ପ୍ରୟୋଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
- ଶିକ୍ଷାର ସମାଜୋପଯୋଗୀତା: ଶିକ୍ଷା ସର୍ବଦା ସମାଜ ଉପଯୋଗୀ ଓ ବିଶ୍ୱପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକର ହେବା ଉଚିତ। ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀମାନେ ସମାଜର ପ୍ରକୃତ ଆବଶ୍ୟକତା ବୁଝି ସେମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷାକୁ ଦେଶସେବାରେ ବିନିଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ। [[5]]
- ଶକ୍ତିର ମଙ୍ଗଳମୟ ପ୍ରୟୋଗ: ଶକ୍ତି ଯେତେବେଳେ କେବଳ ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ରକ୍ଷାକାରୀ ଶକ୍ତି ରୂପରେ ଦେଖାଦିଏ, ମଣିଷ ତାକୁ ପୂଜା କରେ। କିନ୍ତୁ ଏହା ପାଶବିକ ଶକ୍ତିର ରୂପ ନନେବା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି। [[1]]
ଉଦାହରଣ (Worked Example)
୧. 'ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୁରାଣ'ର ସାମାଜିକ ପ୍ରଭାବ: ବଳରାମ ଦାସଙ୍କ 'ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୁରାଣ' କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ନଥିଲା, ଏହା ଜାତିଭେଦ ପ୍ରଥା ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆହ୍ୱାନ ଥିଲା। ଏହି ପୁରାଣ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ସମାଜରେ ସମାନ ଅଧିକାର ଓ ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲା। ଏହା ଓଡ଼ିଆ ଘରର ନାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମୀପୂଜା ବେଳେ ପାଠ କରାଯାଏ, ଯାହା ସାମାଜିକ ସମାନତା ଓ ନାରୀ ସମ୍ମାନର ବାର୍ତ୍ତା ବହନ କରେ। [[6]], [[7]]
୨. କର୍ମଯୋଗ ଓ ନ୍ୟାସୀତ୍ୱ ନୀତି: ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବତ୍ ଗୀତାର କର୍ମଯୋଗ ଦର୍ଶନକୁ ସତ୍ୟ ଓ ଅହିଂସା ଭିତ୍ତିରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିଥିଲେ। ସେ 'ନ୍ୟାସୀତ୍ୱ ନୀତି' (Trusteeship) ମାଧ୍ୟମରେ ଧନୀ ଲୋକଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତିର ନ୍ୟାସୀ ଭାବରେ ରହି ସମାଜର କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ବିନିଯୋଗ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ ଦେଇଥିଲେ। ଏହା ସମାଜରେ ଆୟ ଓ ସମ୍ପଦର ତାରତମ୍ୟ ଦୂର କରିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଥିଲା। [[3]]