ଧର୍ମପଦ: ତ୍ୟାଗ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଭାବନା
ଧର୍ମପଦ ପାଠ୍ୟକ୍ରମରେ ତ୍ୟାଗ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଭାବନା ଏକ ମୌଳିକ ତଥା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ଏହା କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସାମାଜିକ ଓ ଜାତୀୟ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।
୧. ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ (ନିଷ୍କାମ କର୍ମ)
କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିବା ସମୟରେ ଫଳର ଆଶା ନ ରଖିବା ହିଁ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଏହାକୁ ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଆମ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, "ଫଳର କାମନା ନ ରଖି, ପ୍ରତ୍ୟୁପକାରର ଆଶା ନ କରି, ପରିଶୋଧ ପାଇବାର ଇଚ୍ଛା ନ କର, କର୍ତ୍ତବ୍ୟଜ୍ଞାନରେ ପରର ଉପକାର କରିଯାଅ।" [[1]] ଏହି ଭାବନା ସଂସାରରେ ବିରଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ବନ୍ଧୁତା ଓ ମାନବିକତାର ପରିଚୟ। ଭଗବାନଙ୍କୁ "ଦୀନବନ୍ଧୁ" କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସେ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ କରନ୍ତି। [[1]]
୨. ମହତ୍ତର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଉପରକୁ ଉଠି ଜାତି, ସମାଜ ବା ଦେଶ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଜାପାନୀ ଜାତିର ଉଦାହରଣ ଏହି ଭାବନାର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପ୍ରମାଣ। ସେମାନେ ଭାବନ୍ତି, "ମୁଁ ଦିନେ ମରିବି, ମୁଁ ଆଜି ମଲେ ମୋ ଜାତିର ମାନବୃଦ୍ଧି ହେବ, ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କର ମାନ ବୃଦ୍ଧି ହେବ ଓ ମୋର ସନ୍ତାନ ସନ୍ତତିମାନଙ୍କର ମାନ ବଢ଼ିବ।" [[8]] ଏହି ଭାବନା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜାତିର ମାନ ବଢ଼ାଇବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ।
ଉଦାହରଣ:
ଗୋଟିଏ ଡାହାଳ କୁକୁର ଛୁଆକୁ ବାଘ ଦେଖାଇ ଦେଲେ, ସେ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ବାଘ ଆଡ଼କୁ ଝପଟି ଯାଏ। ସେ ଜାଣେ ଯେ ସେ ମରିବ, କିନ୍ତୁ ତା'ର ଜାତିର ଗୁଣ ସାହସିକତା। ଯଦି ସେ ନିଜ ଜୀବନ ପ୍ରତି ମାୟା ରଖି ବାଘ ନିକଟକୁ ନ ଯାଏ, ତେବେ ତା' ଜାତିର ମାନ କମିଯିବ। ଏହା ହିଁ ଜାତି ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଏକ ପ୍ରତୀକ। [[8]]
୩. ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସମାଜ ସେବା
ଦୁର୍ବଳକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ତଥା ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର ଧର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି ଆମ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ କହିଯାଇଛନ୍ତି। [[3]] ସମାଜ ସେବା ଏକ ମହତ କାର୍ଯ୍ୟ। ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ଦରିଦ୍ର ଓ ରୋଗୀମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଆମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। [[7]]
୪. ଦୈବୀ ବିଧାନ ଓ କର୍ମଫଳ
ଧର୍ମପଦ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଯେପରି କର୍ମ କରିଥାଏ, ତାକୁ ସେପରି ଫଳ ମିଳିଥାଏ। [[4]] ଈଶ୍ୱର ଯାହା କରନ୍ତି, ତାହା ପ୍ରାଣୀର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ। [[2]] ଏହା କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସର୍ବଦା ପ୍ରାଣୀର ମଙ୍ଗଳକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି। ଏଣୁ କର୍ମ ପ୍ରତି ନିଃସ୍ପୃହ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। [[4]]
ଉଦାହରଣ:
ଗୋବିନ୍ଦ ଓ ଗୋପାଳଙ୍କ ଜାମୁକୋଳି ତୋଳିବା ସମୟରେ ଭାଲୁ ଆସିବାରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ଗଛରୁ ଡେଇଁ ପଡ଼ି ଆଣ୍ଠୁ ଗଣ୍ଠି ଛିଣ୍ଡାଇଲା। ପରେ ତାକୁ ବଳି ଦେବା ପାଇଁ ଧରିନେଲେ, କିନ୍ତୁ ଖଣ୍ଡିଆ ଶରୀର ଯୋଗୁଁ ସେ ବଳି ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଘୋଷିତ ହେଲା ଓ ମୃତ୍ୟୁମୁଖରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଲା। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ବିଧାନରେ ପ୍ରାଣୀର ମଙ୍ଗଳ ନିହିତ ଥାଏ, ଯାହା ଆମେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବୁଝିପାରୁ ନାହିଁ। [[2]]
୫. କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପ୍ରତି ସଜାଗତା
ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା, ନିଜ କାମ ଠିକ୍ ଭାବେ କରିବା, ସବୁବେଳେ ସତ୍ୟବାଦୀ ହେବା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ। [[6]] ଆମେ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭୁଲିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯଥା ସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଏବଂ ଜୀବନକୁ ମହତ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ। [[7]]
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ:
ତ୍ୟାଗ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କେବଳ ଆମର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚରିତ୍ରକୁ ମହାନ କରେ ନାହିଁ, ବରଂ ଏକ ସୁସ୍ଥ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ସମାଜ ତଥା ଜାତି ଗଠନରେ ମଧ୍ୟ ସହାୟକ ହୁଏ। ନିଃସ୍ୱାର୍ଥପରତା ଓ ସେବାଭାବ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଧର୍ମ।