ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ରର ମୂଳନୀତି
ଭାରତ ଏକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସାଧାରଣତନ୍ତ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ର। ଏହି ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ରର କିଛି ମୂଳନୀତି ରହିଛି, ଯାହା ଆମ ସମ୍ବିଧାନର ପ୍ରସ୍ତାବନାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଓ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୂଳଦୁଆ ଅଟେ। ଆମେ ଭାରତୀୟ ଜନତା ଭାରତକୁ ଏକ ସାର୍ବଭୌମ, ସମାଜବାଦୀ, ଧର୍ମ ନିରପେକ୍ଷ, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସାଧାରଣତନ୍ତ୍ର ରୂପେ ଗଠନ କରିବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ନେଇଛୁ।
ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ନୀତିସମୂହ
- ସାର୍ବଭୌମ (Sovereign): ଭାରତ ନିଜର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଓ ବାହ୍ୟ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ। ଏହା କୌଣସି ବିଦେଶୀ ଶକ୍ତିର ଅଧୀନ ନୁହେଁ।
- ସମାଜବାଦୀ (Socialist): ଏହି ନୀତି ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମାନତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖେ। ଧନର କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣକୁ ରୋକି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।
- ଧର୍ମ ନିରପେକ୍ଷ (Secular): ରାଷ୍ଟ୍ରର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଧର୍ମକୁ ସମାନ ସମ୍ମାନ ଓ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଯେକୌଣସି ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବ।
- ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ (Democratic): ଶାସନ କ୍ଷମତା ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ହାତରେ ଥାଏ। ଲୋକମାନେ ନିଜ ପ୍ରତିନିଧିମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚିତ କରି ସରକାର ଗଠନ କରନ୍ତି।
- ସାଧାରଣତନ୍ତ୍ର (Republic): ରାଷ୍ଟ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବା ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି, ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଭାବେ ନୁହେଁ।
ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ରର ଚାରୋଟି ସ୍ତମ୍ଭ: ନାଗରିକଙ୍କ ଅଧିକାର ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା
ଆମ ସମ୍ବିଧାନ ଏହାର ନାଗରିକଙ୍କୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅଧିକାର ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଉପଲବ୍ଧ କରାଇବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଛି:
- ନ୍ୟାୟ (Justice):
- ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ: ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଲିଙ୍ଗ ବା ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଭେଦଭାବ ବିନା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ବ୍ୟବହାର।
- ଅର୍ଥନୈତିକ ନ୍ୟାୟ: ଧନ, ସମ୍ପତ୍ତି ବା ଆୟ ଭେଦଭାବ ବିନା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ସୁଯୋଗ।
- ରାଜନୈତିକ ନ୍ୟାୟ: ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କୁ ରାଜନୀତିରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବାର ସମାନ ଅଧିକାର।
- ସ୍ୱାଧୀନତା (Liberty): ଚିନ୍ତା, ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟୟ, ଧର୍ମୀୟ ବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ଉପାସନାର ସ୍ୱାଧୀନତା। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ମତ ପ୍ରକାଶ କରିବା, ବିଶ୍ୱାସ ରଖିବା ଓ ଉପାସନା କରିବା ପାଇଁ ସ୍ୱାଧୀନ।
- ସମାନତା (Equality): ସ୍ଥିତି ଓ ସୁଯୋଗର ସମାନତା। ସମାଜରେ କାହାକୁ ବିଶେଷ ସୁବିଧା ଦିଆଯିବ ନାହିଁ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ସୁଯୋଗ ମିଳିବ।
- ଭ୍ରାତୃଭାବ (Fraternity): ବ୍ୟକ୍ତିର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଏକତା ଓ ଅଖଣ୍ଡିତତାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା। ଏହା ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାଇଚାରା ଓ ଏକତାର ଭାବନାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।
ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ
ଏହି ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବା ପାଇଁ ନାଗରିକମାନଙ୍କର କିଛି ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରହିଛି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଧର୍ମଗତ, ଭାଷାଗତ ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ କିମ୍ବା ଗୋଷ୍ଠୀଗତ ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଭାରତର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ୍ୟ ଓ ଭ୍ରାତୃଭାବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ (ଧାରା ୫୧ (କ) (ଙ)) ଭ୍ରାତୃଭାବ ନୀତିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ। ସେହିପରି, ସମ୍ବିଧାନକୁ ମାନି ଚଳିବା ଏବଂ ଏହାର ଆଦର୍ଶ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା (ଧାରା ୫୧ (କ) (କ)) ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ରର ସମସ୍ତ ନୀତି ପ୍ରତି ଆମର ପ୍ରତିବଦ୍ଧତାକୁ ଦର୍ଶାଏ।
ଉଦାହରଣ
ପ୍ରଶ୍ନ: ଭାରତର ଧର୍ମ ନିରପେକ୍ଷ ନୀତି କିପରି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୁଏ?
ଉତ୍ତର: ଭାରତରେ ଧର୍ମ ନିରପେକ୍ଷତା ନୀତି ଅନୁଯାୟୀ, ରାଷ୍ଟ୍ର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ ନାହିଁ କିମ୍ବା କୌଣସି ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଭେଦଭାବ କରେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କୁ ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବା, ପ୍ରଚାର କରିବା ଏବଂ ଉପାସନା କରିବାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତା ରହିଛି। ଏହା ସହିତ, ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ (ଧାରା ୫୧ (କ) (ଙ)) ଅନୁଯାୟୀ, ଧର୍ମଗତ ଭିନ୍ନତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରାତୃଭାବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ନାଗରିକଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଧର୍ମ ନିରପେକ୍ଷ ନୀତି କେବଳ ରାଷ୍ଟ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ନାଗରିକଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ।