ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଧାରା ଓ ବିଷୟବସ୍ତୁ
ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଭାରତବର୍ଷର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଗୌରବମୟ ସାହିତ୍ୟ ଧାରା। ଦଶମ/ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ସଂସ୍କୃତ, ପାଲି, ପ୍ରାକୃତ ଓ ଅପଭ୍ରଂଶରୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଆଦି ଉନ୍ମେଷ ଘଟିଥିଲା। ଲିପିର ବିକାଶ ସହିତ ପ୍ରଥମ ସାହିତ୍ୟର ଉନ୍ମେଷ ହୋଇଥିଲା। [2]
୧. ଲୋକସାହିତ୍ୟ
ଲୋକସାହିତ୍ୟ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ, ଯାହା ଲୋକମୁଖରେ କବିତା, ଢଗଢମାଳି ଓ ପ୍ରବାଦ ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା। ଏହାର କୌଣସି ଲିଖିତ ରୂପ ନ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ବିଚାରସାପେକ୍ଷ। [2]
୨. ସାରଳା ଯୁଗ ଓ ପୁରାଣ ସାହିତ୍ୟ
ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ଗଜପତି କପିଳେନ୍ଦ୍ର ଦେବଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ କାଳରେ ଓଡ଼ିଶା ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ମାଟିର ମହାକବି ସାରଳା ଦାସ ଖାଣ୍ଟି ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ମହାଭାରତ, ଚଣ୍ଡୀପୁରାଣ, ବିଲଙ୍କା ରାମାୟଣ ଆଦି ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚନା କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ସାରଳା ଦାସ ହିଁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଆଦିକବି ଭାବରେ ପରିଚିତ। [2]
୩. ପଞ୍ଚସଖା ଓ ସନ୍ଥ ସାହିତ୍ୟ
ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ପରାଧୀନତା ଆରମ୍ଭ ହେବା ସହିତ ମୁସଲମାନ, ମୋଗଲ, ମରହଟ୍ଟା ଓ ଇଂରେଜ ଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଲାଭ କଲା। ଏହି ସମୟରେ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ଭାଷା ଓ ସଂସ୍କୃତିକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବା ପାଇଁ ପଞ୍ଚସଖାମାନେ (ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ: ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ଭାଗବତ) ରାମ, କୃଷ୍ଣ ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ଭକ୍ତିକୁ ନେଇ କାବ୍ୟକବିତା ରଚନା କରିଥିଲେ। ଏହାଦ୍ୱାରା ସମାଜର ମଣିଷମାନଙ୍କୁ ଏକ ମାନବୀୟ ଭାବନାରେ ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଆଯାଉଥିଲା। [1], [3], [4]
ସନ୍ଥ ସାହିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରା ଥିଲା। ମହିମା ଧର୍ମର ଆଦିକବି ଭୀମଭୋଇଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଥିଲା – “ମୋ ଜୀବନ ପଛେ ନର୍କେ ପଡ଼ିଥାଉ ଜଗତ ଉଦ୍ଧାର ହେଉ।” ସେ ମଣିଷ ମଙ୍ଗଳକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ସମାଜ ଗଠନ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲେ। ହାଡ଼ି ଦାସ ଓ ଅରକ୍ଷିତ ଦାସ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ କବିତା ରଚନା କରିଥିଲେ। [1]
୪. କାବ୍ୟ ସାହିତ୍ୟ (ରୀତିଯୁଗ)
ପଞ୍ଚସଖାଙ୍କ ପରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ କାବ୍ୟ ରଚନାର ଏକ ନୂତନ ପରମ୍ପରା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଯାହାକୁ ପ୍ରାକ୍ ରୀତି ଯୁଗ କୁହାଯାଏ। ଅର୍ଜୁନ ଦାସଙ୍କ ‘ରାମବିଭା’ ଓ ‘କଳ୍ପଲତା’ କାଳ୍ପନିକ କାବ୍ୟ ରଚନାର ଦ୍ୱାର ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରିଥିଲା। ଏହି ଯୁଗରେ କବିମାନେ କଥା, ଲୋକକଥା, ଢଗ ଓ ଦେଶ ଭାଷା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। [3]
ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟ ଭାଗ ପରେ ସମୃଦ୍ଧ ରୀତି କାବ୍ୟ ରଚନାର ପରମ୍ପରା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ କାବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବିବିଧ ଅଳଙ୍କାର, ରସ, ଗୁଣ, ବକ୍ରୋକ୍ତି, ଧ୍ୱନି ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରୟୋଗରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲାଭ କଲା। କିନ୍ତୁ ଏହା ସାଧାରଣ ପାଠକମାନଙ୍କୁ ଆକର୍ଷଣ କରିପାରି ନଥିଲା। [1], [3], [4]
ଉଦାହରଣ:
- ଦୀନକୃଷ୍ଣ ଦାସ: ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାବ୍ୟ ‘ରସକଲ୍ଲୋଳ’ ‘କ’ ଆଦ୍ୟ ନିୟମରେ ରଚିତ। ‘ଅବନାରସତରଙ୍ଗ’ ‘ଅ’ ଆଦ୍ୟ ନିୟମରେ ରଚିତ। [6]
- ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ (କବିସମ୍ରାଟ): ସେ ଧନଞ୍ଜୟ ଭଞ୍ଜଙ୍କ ନାତି ଥିଲେ। ଅଳଙ୍କାର ଶାସ୍ତ୍ର, କୋଷଗ୍ରନ୍ଥ, ପୁରାଣ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ତାଙ୍କର ଗଭୀର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲା। ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ କାବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ‘ଲାବଣ୍ୟବତୀ’, ‘କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡସୁନ୍ଦରୀ’, ‘ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ’ (‘ବ’ ଆଦ୍ୟ ନିୟମ), ‘ସୁଭଦ୍ରା ପରିଣୟ’ (‘ସ’ ଆଦ୍ୟ ନିୟମ), ‘ରସିକ ହାରାବଳୀ’, ‘କଳାକଉତୁକ’, ‘ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟମୋହିନୀ’ (‘ତ’ ଆଦ୍ୟ ନିୟମ), ‘ପ୍ରେମସୁଧାନିଧି’ ଇତ୍ୟାଦି। [6]
- ବ୍ରଜନାଥ ବଡ଼ଜେନା: ତାଙ୍କର ‘ସମରତରଙ୍ଗ’ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ କାବ୍ୟ। [6]
୫. ଗଦ୍ୟ ସାହିତ୍ୟ
କାବ୍ୟ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଗଦ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚିତ ହେଲା। ନାରାୟଣାନନ୍ଦ ଅବଧୂତଙ୍କ ‘ରୁଦ୍ର ସୁଧାନିଧି’ ଏବଂ ବ୍ରଜନାଥ ବଡ଼ଜେନାଙ୍କ ‘ଚତୁର ବିନୋଦ’ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗଦ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥ। ‘ଚତୁର ବିନୋଦ’ର ଭାଷା ଓ ଶୈଳୀ ସରଳ ଓ କାବ୍ୟଧର୍ମୀ ଥିଲା, ଯାହା ଆଧୁନିକ ଗଦ୍ୟର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ। [6]
ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ
ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ଭକ୍ତିଭାବନା (ରାମ, କୃଷ୍ଣ, ଜଗନ୍ନାଥ), ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜୀବନଯାପନ, ସମାଜ ସଂସ୍କାର, କ୍ଷମତାମଦମତ୍ତ ମଣିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚେତାବନୀ, ଦାମ୍ପତ୍ୟପ୍ରେମ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟବୋଧ, ପ୍ରକୃତିପ୍ରୀତି, ସ୍ୱଦେଶଚିନ୍ତା, ଉତ୍କଳୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ଚେତନା ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ବିଷୟବସ୍ତୁ ରହିଥିଲା। [1], [4], [6]