ଜୈବ ବିବିଧତା ପରିଚୟ

ଜୈବ ବିବିଧତା ପରିଚୟ (Introduction to Biodiversity)

ଜୈବ ବିବିଧତା (Biodiversity) ହେଉଛି ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ (Fauna) ଓ ଉଦ୍ଭିଦ (Flora)ଙ୍କର ବିଭିନ୍ନତା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ (Habitat)ର ସମଷ୍ଟି। ଏହା ଜୀବଜଗତର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଏକ ସୁସ୍ଥ ପରିବେଶ (Ecosystem) ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। [[3]], [[4]], [[6]]

ଜୈବ ବିବିଧତାର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ (Key Components of Biodiversity)

• ଉଦ୍ଭିଦସମ୍ପଦ (Flora): ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଉଦ୍ଭିଦସମ୍ପଦ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ସାଗୁଆନ, ଶାଳ, ଆମ୍ବ, ଜାମୁ, ଫୁଲ, ଘାସ, ବାଉଁଶ ଇତ୍ୟାଦି। [[4]]
• ପ୍ରାଣୀସମ୍ପଦ (Fauna): ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀକୁ ପ୍ରାଣୀସମ୍ପଦ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ବାଘ, ସିଂହ, ହାତୀ, ହରିଣ, ମାଙ୍କଡ଼, ଭାଲୁ, ଠେକୁଆ, ସାପ ଇତ୍ୟାଦି। [[4]]

ଜୈବ ବିବିଧତା ପ୍ରତି ବିପଦ (Threats to Biodiversity)

ଜୈବ ବିବିଧତା ପ୍ରତି ଅନେକ ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ମାନବସୃଷ୍ଟ ବିପଦ ରହିଛି:

• ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ (Deforestation): ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି, ଜନବସତି ନିର୍ମାଣ, କାଠର ଚାହିଦା ଏବଂ ଶିଳ୍ପାୟନ ଯୋଗୁଁ ଜଙ୍ଗଲ କଟାଯାଏ। ଏହା ଅନେକ ଜୀବ ଓ ଉଦ୍ଭିଦଙ୍କୁ ବାସହୀନ କରେ ଏବଂ ପରିବେଶକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଏ। [[1]], [[6]]
• ମରୁଭୂମି କରଣ (Desertification): ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ ଯୋଗୁଁ ମୃତ୍ତିକା ଅବକ୍ଷୟ ହୁଏ, ମାଟିର ଉର୍ବରତା କମେ ଏବଂ ତାହା ଧୀରେ ଧୀରେ ମରୁଭୂମିରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। [[1]], [[6]]
• ବିଶ୍ବ ତାପନ (Global Warming): ପୃଥିବୀର ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ହେବା ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଜୀବ ଓ ଉଦ୍ଭିଦଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ସେମାନେ ସଂକଟାପନ୍ନ (Endangered) ହୋଇଯାଆନ୍ତି। [[1]], [[3]], [[6]]

ଜୈବ ବିବିଧତାର ସଂରକ୍ଷଣ (Conservation of Biodiversity)

ଜୈବ ବିବିଧତାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନିଆଯାଇଛି:

• ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ (Biosphere Reserve): ଏହା ଏକ ବିରାଟ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ, ଯାହା ଜୈବ ବିବିଧତା ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏଠାରେ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କଡ଼ା ନିୟମ କରାଯାଇଛି। [[1]], [[3]], [[4]], [[6]]
• ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଅଭୟାରଣ୍ୟ (Wildlife Sanctuary): ଏହା ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ, ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ରୁହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଶିକାର କରିବାକୁ ଅନୁମତି ନାହିଁ। ଉଦାହରଣ: ଚିଲିକା ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଅଭୟାରଣ୍ୟ। [[2]], [[3]], [[4]]
• ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (National Park): ଏହା ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ, ଯେଉଁଠାରେ ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, ଜଳବାୟୁ, ମୃତ୍ତିକା ଏବଂ ଭୂମି ରୂପଗୁଡ଼ିକ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ରୁହନ୍ତି। ଉଦାହରଣ: କାନ୍ହା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ। [[1]], [[2]], [[3]], [[4]]

ଏହି ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ପର୍କକୁ ନିମ୍ନ ମର୍ମେଡ୍‌ ଚିତ୍ରରେ ଦର୍ଶାଯାଇପାରେ:

ବିଶେଷ ପ୍ରଜାତି (Special Species Categories)

• ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଜାତି (Endemic species): ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳୁଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ବା ପ୍ରାଣୀ, ଯାହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳେ ନାହିଁ। ଉଦାହରଣ: ସମ୍ବଲପୁରର ହରିଣ, ଓଡ଼ିଶାର ବାଘ। [[2]], [[3]], [[4]]
• ସଂକଟାପନ୍ନ ପ୍ରଜାତି (Endangered species): ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିଲୁପ୍ତ (Extinct) ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ। ଉଦାହରଣ: ବାଘ, ହାତୀ, ମାଙ୍କଡ଼। [[1]], [[2]], [[3]]
• ବିଲୁପ୍ତ ପ୍ରଜାତି (Extinct species): ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଆଉ ପୃଥିବୀରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି ନାହିଁ। [[1]], [[2]], [[3]]
• ଅଭିବ୍ରଜନକାରୀ ପକ୍ଷୀ (Migratory Birds): ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି। ସେମାନେ ଉଷ୍ମ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଇ ଅଣ୍ଡା ଦିଅନ୍ତି ଓ ଛୁଆ କରି ପୁଣି ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଆସନ୍ତି। [[1]], [[3]]

ରେଡ୍‌ ଡାଟା ବୁକ୍‌ (Red Data Book)

ଏହା ଏକ ପୁସ୍ତକ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ସଂକଟାପନ୍ନ (Endangered) ଓ ବିଲୁପ୍ତ (Extinct) ଜୀବ ଓ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ତାଲିକା ଥାଏ। ଏଥିରେ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନ, ଜୀବନଶୈଳୀ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ବିଷୟରେ ଲେଖାଥାଏ। ଏହା ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପ୍ରକୃତି ସଂରକ୍ଷଣ ସଂଘ (International Union for Conservation of Nature) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ। [[1]], [[2]], [[3]], [[4]]

Worked Example (Illustrative): ପ୍ରଶ୍ନ: କିପରି ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ ଜୈବ ବିବିଧତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ? ଉତ୍ତର: ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ (Deforestation) ହେଉଛି ଜୈବ ବିବିଧତା ପ୍ରତି ଏକ ବଡ଼ ବିପଦ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଗଛ କାଟୁ, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଯେପରିକି ବାଘ, ହାତୀ, ମାଙ୍କଡ଼ ଇତ୍ୟାଦି ସେମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ (Habitat) ହରାନ୍ତି। ଏହା ସେମାନଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ କରିପାରେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ସଂକଟାପନ୍ନ ପ୍ରଜାତି (Endangered species) ଶ୍ରେଣୀରେ ପକାଇପାରେ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ ମୃତ୍ତିକା ଅବକ୍ଷୟ (soil erosion) ଏବଂ ମରୁଭୂମି କରଣ (desertification) ଘଟାଇଥାଏ, ଯାହା ସମଗ୍ର ପରିବେଶ (ecosystem) ଉପରେ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ। [[1]], [[6]]