ଜୈବ ବିବିଧତା: ବର୍ଗୀକରଣର ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ କାହିଁକି ଆବଶ୍ୟକ?
ଆମ ପୃଥିବୀରେ ଅସଂଖ୍ୟ ପ୍ରକାରର ଜୀବଜନ୍ତୁ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ବାସ କରନ୍ତି। ପ୍ରାୟ ୧୦ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଜାତିର ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ୫.୫ ଲକ୍ଷ ଜାତିର ଉଦ୍ଭିଦ ଥିବା ଜଣାପଡ଼ିଛି। ଏହି ବିଶାଳ ଜୀବଜଗତକୁ ବୁଝିବା, ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଢାଞ୍ଚାରେ ସଜାଇବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ 'ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତି' ବା 'ବର୍ଗୀକରଣ' କୁହାଯାଏ। କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରିବାକୁ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତି କହନ୍ତି। ଏହା ଜୀବମାନଙ୍କର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ସରଳ କରିଥାଏ।
ବର୍ଗୀକରଣର ମୌଳିକ ଆଧାର
ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବର୍ଗୀକରଣ କରିବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣକୁ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ସମସ୍ତ ସଜୀବଙ୍କର କିଛି ସାଧାରଣ ଗୁଣ ରହିଛି ଯଥା: ଜନ୍ମ ନେବା, ବଢ଼ିବା, ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରିବା, ଓ ଚଳପ୍ରଚଳ କରିବା। ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଗୀକରଣର ପ୍ରାଥମିକ ଆଧାର ହୋଇପାରେ। ତେବେ, ଅଧିକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଗୀକରଣ ପାଇଁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣକୁ ବିଚାରକୁ ନିଆଯାଏ।
ଉଦ୍ଭିଦ ବର୍ଗୀକରଣର ଆଧାର
ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ। ମୁଖ୍ୟ ଆଧାରଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
- ପୁଷ୍ପ ଥାଏ କି ନାହିଁ: କେତେକ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଫୁଲ ଫୁଟେ (ସପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦ) ଏବଂ କେତେକରେ ଫୁଲ ଫୁଟେ ନାହିଁ (ଅପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦ)।
- ମଞ୍ଜିର ପ୍ରକାର: ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ମଞ୍ଜିର ଏକବୀଜପତ୍ରୀ (monocot) ବା ଦ୍ୱିବୀଜପତ୍ରୀ (dicot) ଲକ୍ଷଣକୁ ଭିତ୍ତିକରି ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ।
- ଏକବୀଜପତ୍ରୀ: ମଞ୍ଜିରେ ଗୋଟିଏ ବୀଜପତ୍ର ଥାଏ (ଉଦାହରଣ: ଧାନ, ଗହମ, ମକା, ନଡ଼ିଆ ଗଛ)।
- ଦ୍ୱିବୀଜପତ୍ରୀ: ମଞ୍ଜିରେ ଦୁଇଟି ବୀଜପତ୍ର ଥାଏ (ଉଦାହରଣ: ବରଗଛ)।
- କାଣ୍ଡ, ମୂଳ ଏବଂ ପତ୍ରର ଲକ୍ଷଣ: ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର କାଣ୍ଡ, ମୂଳ ଏବଂ ପତ୍ରର ଗଠନ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବର୍ଗୀକରଣରେ ସହାୟକ ହୁଏ।
ଉଦାହରଣ: ଧାନ ଗଛକୁ ଏକବୀଜପତ୍ରୀ ଉଦ୍ଭିଦ ଶ୍ରେଣୀରେ ରଖାଯାଏ, କାରଣ ଏହାର ମଞ୍ଜିରେ ଗୋଟିଏ ବୀଜପତ୍ର ଥାଏ।
ପ୍ରାଣୀ ବର୍ଗୀକରଣର ଆଧାର
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ଶାରୀରିକ ଗଠନ, ବାସସ୍ଥାନ, ଖାଦ୍ୟ, ଗଠନ ଏବଂ ପ୍ରଜନନ ଇତ୍ୟାଦି ଲକ୍ଷଣକୁ ଭିତ୍ତିକରି ବର୍ଗୀକରଣ କରାଯାଏ। ମୁଖ୍ୟ ଆଧାରଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
- ମେରୁଦଣ୍ଡ ଥାଏ କି ନାହିଁ: ଏହି ଲକ୍ଷଣକୁ ଭିତ୍ତିକରି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ:
- ମେରୁଦଣ୍ଡୀ (Vertebrates): ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମେରୁଦଣ୍ଡ ଥାଏ (ଉଦାହରଣ: ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, କୁକୁର, ସିଂହ, ବିଲେଇ, ମାଛ)।
- ଅମେରୁଦଣ୍ଡୀ (Invertebrates): ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମେରୁଦଣ୍ଡ ନଥାଏ।
- କି ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ: ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ, ମତ୍ସ୍ୟ, ସରୀସୃପ, ଉଭୟଚର ଓ ପକ୍ଷୀ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ।
- ଚତୁଷ୍ପଦ ବା ନୁହେଁ: କେତେକ ପ୍ରାଣୀ ଚାରିଗୋଡ଼ ବିଶିଷ୍ଟ (ଚତୁଷ୍ପଦ) ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟ କେତେକ ନୁହନ୍ତି (ଉଦାହରଣ: ମାଛ)।
- ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ: ବାସସ୍ଥାନ (ଜଳ, ସ୍ଥଳ), ଖାଦ୍ୟ (ଶାକାହାରୀ, ମାଂସାହାରୀ), ଶରୀର ଗଠନ ଏବଂ ପ୍ରଜନନ ପ୍ରଣାଳୀ (ଅଣ୍ଡା ଦେବା ବା ଛୁଆ ଜନ୍ମ କରିବା) ମଧ୍ୟ ବର୍ଗୀକରଣର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର।
ଉଦାହରଣ: ହାତୀ ଏକ ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଏହା ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ଶ୍ରେଣୀର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହା ଚତୁଷ୍ପଦ ଅଟେ।
ଏହିପରି ଭାବରେ, ଜୀବମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣକୁ ବିଚାର କରି ସେମାନଙ୍କୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବର୍ଗୀକରଣ କରାଯାଇଥାଏ, ଯାହା ଜୈବ ବିବିଧତାକୁ ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ।