ଜୀବଜଗତର ବର୍ଗୀକରଣର ପଦାନୁକ୍ରମ
ଜୀବଜଗତରେ ଅସଂଖ୍ୟ ପ୍ରକାରର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି । ପୃଥିବୀରେ ୧୦ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଜାତିର ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ୫.୫ ଲକ୍ଷ ଜାତିର ଉଦ୍ଭିଦ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଆକଳନ କରାଯାଏ [[2]]। ଏହି ବିଶାଳ ଜୀବସମ୍ପଦକୁ ସୁବିଧାରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା, ଚିହ୍ନିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିଭକ୍ତ କରିଛନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (Classification) କୁହାଯାଏ [[3]]।
ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗର ଆଧାର
ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ (characteristics) ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ତ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ [[3]], [[4]]। ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ଜୀବମାନଙ୍କର ଗଠନ, କାର୍ଯ୍ୟ, ବାସସ୍ଥାନ, ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରଜନନ ପ୍ରଣାଳୀ ଉପରେ ଆଧାରିତ ହୋଇପାରେ [[3]]। ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ:
- ଉଦ୍ଭିଦ କ୍ଷେତ୍ରରେ: ପୁଷ୍ପ ଥାଏ କି ନାହିଁ, ଏକ ବୀଜପତ୍ରୀ ବା ଦ୍ୱିବୀଜପତ୍ରୀ [[3]]।
- ପ୍ରାଣୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ: ମେରୁଦଣ୍ଡ ଥାଏ କି ନାହିଁ (ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ବା ଅମେରୁଦଣ୍ଡୀ), ଚତୁଷ୍ପଦ ବା ନୁହେଁ [[3]]।
ବର୍ଗୀକରଣର ପଦାନୁକ୍ରମ
ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବର୍ଗୀକରଣ କରିବା ସମୟରେ ଏକ ପଦାନୁକ୍ରମ (Hierarchy) ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ [[1]]। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଗୋଷ୍ଠୀରୁ ଛୋଟ ଗୋଷ୍ଠୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ସଜାଯାଏ। ଏହି ପଦାନୁକ୍ରମର ସବୁଠାରୁ ମୂଳରେ ସମସ୍ତ ଜୀବଜଗତକୁ ରଖାଯାଏ।
ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଜୀବଜଗତକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ପାଞ୍ଚଟି ବଡ଼ ଜଗତରେ ବିଭକ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ "ପଞ୍ଚଜଗତ ବିଶିଷ୍ଟ ବର୍ଗୀକରଣ" (Five Kingdom Classification) କୁହାଯାଏ [[8]]। ଏହି ଜଗତଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ପ୍ରାଣୀଜଗତ (Animalia) [[7]]। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଗତକୁ ପୁଣି ଛୋଟ ଛୋଟ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ। ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରାଣୀଜଗତ ମଧ୍ୟରେ ପୋରିଫେରା (Porifera) ଭଳି ଗୋଷ୍ଠୀ ଅଛନ୍ତି [[7]]। ସେହିପରି ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ (Mammals) କିମ୍ବା ମତ୍ସ୍ୟ (Fish) ଭଳି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ [[3]]। ଏହିପରି ଭାବରେ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଏକକ ହେଉଛି 'ଜାତି' (Species) [[2]]।
ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମକରଣ
ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ହେଉଛି ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମକରଣ (Scientific Naming) [[5]]। ଏହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନାମ ଥାଏ, ଯାହା ସାରା ପୃଥିବୀରେ ସମାନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ଧାନର ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ ହେଉଛି Oryza sativa ଏବଂ ଗାଈର ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ ହେଉଛି Bos indicus [[5]]। ଏହା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବାରେ ସୁବିଧା ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଉଦାହରଣ: ବର୍ଗୀକରଣ
ଉଦାହରଣ ୧: ଧାନ ଗଛ
- ଜଗତ: ଉଦ୍ଭିଦଜଗତ
- ଲକ୍ଷଣ: ଏକ ବୀଜପତ୍ରୀ, ପୁଷ୍ପ ଥାଏ [[3]]।
- ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ: Oryza sativa [[5]]।
ଉଦାହରଣ ୨: ହାତୀ
- ଜଗତ: ପ୍ରାଣୀଜଗତ (Animalia) [[7]]
- ଲକ୍ଷଣ: ମେରୁଦଣ୍ଡ ଥାଏ, ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ, ଚତୁଷ୍ପଦ [[3]]।
ଏହିପରି ଭାବରେ, ଜୀବଜଗତର ବର୍ଗୀକରଣ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ପ୍ରଣାଳୀ ଯାହା ଜୀବମାନଙ୍କର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ସହଜ କରିଥାଏ।