ପ୍ରାଣୀଜଗତ (Kingdom Animalia)
ଜୀବଜଗତର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗରେ ପ୍ରାଣୀଜଗତ (Kingdom Animalia) ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଭାଗ ଅଟେ। ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାକୁ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗର ପଦାନୁକ୍ରମ (Hierarchy of Classification) କୁହାଯାଏ। ଏହି ପଦାନୁକ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ, ଜୀବଜଗତକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ପାଞ୍ଚଟି ରାଜ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ମୋନେରା (Monera), ପ୍ରୋଟିଷ୍ଟା (Protista), ଫଞ୍ଜାଇ (Fungi), ଉଭିଦଜଗତ (Plantae) ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଜଗତ (Animalia)। ପ୍ରାଣୀଜଗତ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ।
ପୃଥିବୀରେ ୧୦ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଜାତିର ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ବିଶାଳ ବିବିଧତାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀର କୋଷରେ ଗଠିତ। କୋଷ ହେଉଛି ଜୀବନର ମୌଳିକ ତଥା କାର୍ଯ୍ୟାତ୍ମକ ଏକକ। ଏହି କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଏବଂ ସାଧାରଣ ଆଖିକୁ ଦେଖାଯାନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଜନକୁ 'ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତି' (classification) କହନ୍ତି।
ପ୍ରାଣୀସମ୍ପଦ (Fauna)
ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀକୁ ପ୍ରାଣୀସମ୍ପଦ (Fauna) କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ସ୍ଥଳଭାଗରେ ବାସ କରୁଥିବା ବାଘ, ସିଂହ, ହାତୀ, ହରିଣ, ମାଙ୍କଡ଼, ଭାଲୁ, ଠେକୁଆ, ସାପ ଇତ୍ୟାଦି ଏବଂ ଜଳରେ ବାସ କରୁଥିବା ମାଛ ଭଳି ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ପ୍ରାଣୀଜଗତର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗର ଏକ ଦୃଶ୍ୟ
ପ୍ରାଣୀଜଗତ ଅନେକ ଫାଇଲମ୍ (Phylum) ରେ ବିଭକ୍ତ। ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ପୋରିଫେରା (Porifera) ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଫାଇଲମ୍, ଯାହା ପ୍ରାଣୀଜଗତର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ପୋରିଫେରା ପ୍ରାଣୀମାନେ ସାଧାରଣତଃ ସ୍ପଞ୍ଜ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ଏବଂ ଏମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜଳୀୟ ପରିବେଶରେ ବାସ କରନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ: ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତି
ପ୍ରଶ୍ନ: ତଳେ ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କର: ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, କୁକୁର, ସିଂହ, ବିଲେଇ, ମାଛ।
ଉତ୍ତର: ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ଏବଂ ଶାରୀରିକ ଗଠନ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଇପାରିବ। ଏଠାରେ ଆମେ ସେମାନଙ୍କର ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀ ଭାବରେ ସାଧାରଣ ବିଭାଜନ କରିପାରିବା:
- ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ (Mammals): ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, କୁକୁର, ସିଂହ, ବିଲେଇ। ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ସାଧାରଣତଃ ସ୍ଥଳଭାଗରେ ବାସ କରନ୍ତି, ଶିଶୁ ପ୍ରସବ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଶିଶୁଙ୍କୁ କ୍ଷୀର ପିଆନ୍ତି।
- ମାଛ (Fish): ମାଛ। ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳରେ ବାସ କରନ୍ତି, ଫୁଲକା ସାହାଯ୍ୟରେ ନିଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତି ଏବଂ ଅଣ୍ଡା ଦିଅନ୍ତି।
ଏହି ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ବିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଜୈବ ବିବିଧତାକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାଣୀଜଗତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତି ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।