ଜୈବ ବିବିଧତା: ବିଲୁପ୍ତ, ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ, ଅସୁରକ୍ଷିତ ଓ ବିରଳ ଜୀବ (Threatened Species)
ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଜୀବଜନ୍ତୁ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ବାସ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ମାନବସୃଷ୍ଟ କାରଣ ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ଜୀବ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ବର୍ତ୍ତମାନ ବିପଦରେ ଅଛନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ସମ୍ପୂର୍ଣ ରୂପେ ଲୋପ ପାଇଗଲେଣି, କେତେକ ଲୋପ ପାଇବାକୁ ବସିଲେଣି ଏବଂ ଆଉ କେତେକଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅତି କମ୍ ଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ବିଶେଷ ପଦକ୍ଷେପ ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରୋଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ବିଲୁପ୍ତ ଜାତି, ଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ ଜାତି, ଅସୁରକ୍ଷିତ ଜାତି ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ଜାତି।
ବିଲୁପ୍ତ ଜାତି (Extinct Species)
ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ଅନ୍ୟୁନ ବର୍ଷ ହେଲା ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଆଉ ଦେଖାଯାଉ ନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଲୁପ୍ତ ଜାତି କୁହାଯାଏ। ଏମାନେ ପରିବେଶର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ ନିଜକୁ ଖାପ ଖୁଆଇ ନ ପାରି ଲୋପ ପାଇଗଲେଣି।
- ଉଦାହରଣ: ଭାରତର ଚିତାବାଘ (Cheetah), ଟାସ୍ମାନିଆନ୍ ଉଲ୍ଫ, ପାହାଡୀ ଛେଳି, ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳର ବାଘ, ମରିସସ ଦ୍ୱୀପର ଡୋଡୋ ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ବିରାଟ ବକ୍ରଦନ୍ତଯୁକ୍ତ ଲୋମଶ ହାତୀ ବା ମାମଥ୍ (Mammoth)।
ଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ ଜାତି (Endangered Species)
ଏହି ଜୀବମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ଅତି ମାତ୍ରାରେ କମିଗଲାଣି ଏବଂ ନିକଟ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏମାନେ ବିଲୁପ୍ତ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଏମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ପଦକ୍ଷେପ ନିଆନଗଲେ ଏମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଲୋପ ପାଇଯିବେ।
- ଉଦାହରଣ: ବୃହତ୍କାୟ ପାଣ୍ଡା (Giant Panda), ଦୁଇ ଶିଙ୍ଗ ବିଶିଷ୍ଟ ଗଣ୍ଡା, ଏକ ଶିଙ୍ଗ ବିଶିଷ୍ଟ ଗଣ୍ଡା (ଯାହା କେବଳ ଭାରତର କାଜିରଙ୍ଗା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଦେଖାଯାଏ), ଏବଂ ଗ୍ରେଟ୍ ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ବୁଷ୍ଟାର୍ଡ଼। ବାଘ, ମାଙ୍କଡ଼, ହାତୀ ଓ ହରିଣ ମଧ୍ୟ ସଂକଟାପନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଶ୍ରେଣୀରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଅସୁରକ୍ଷିତ ଜାତି (Vulnerable Species)
ଏହି ଜୀବମାନଙ୍କର ଶିକାର ଓ ବ୍ୟବହାର ଅତି ମାତ୍ରାରେ ହେଉଥିବାରୁ ଏବଂ ଏମାନଙ୍କର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ କୌଣସି ବିଶେଷ ପଦକ୍ଷେପ ନିଆଯାଉ ନଥିବାରୁ ଏହି ଜାତିମାନେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ବିଲୁପ୍ତ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଏମାନଙ୍କୁ ଭେଦ୍ଯ ଜାତି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
- ଉଦାହରଣ: ଅନେକ ପ୍ରକାରର ମାଛ, ସରୀସୃପ ଏବଂ ତୃଣଭୋଜୀ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଦୁର୍ଲଭ ଜାତି (Rare Species)
ଏହି ଜାତିର ଖୁବ୍ କମ୍ ସଂଖ୍ୟକ ଜୀବ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ କେତେକ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ହିଁ ରହିଛନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟାବୃଦ୍ଧି ଅତି ମନ୍ଦର ଗତିରେ ହେଉଥିବାରୁ ଏମାନଙ୍କର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ବିଶେଷ ପ୍ରକାର ପଦକ୍ଷେପ ଦରକାର।
- ଉଦାହରଣ: ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମର୍କଟ (Golden Langur), ଯାହା କେବଳ ଆସାମର ମାନସ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଦେଖାଯାଏ। କମଣ୍ଡଳୁ ଗଛ (ଏକ ମାଂସାହାରୀ ଗଛ) ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଏକ ଉଦାହରଣ।
ରେଡ୍ ଡାଟା ବୁକ୍ (Red Data Book)
ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁସ୍ତକ, ଯେଉଁଥିରେ ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ତାଲିକା ଥାଏ। ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନ, ଜୀବନଶୈଳୀ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ବିଷୟରେ ଲେଖାଥାଏ। ଏହା ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପ୍ରକୃତି ସଂରକ୍ଷଣ ସଂଘ (International Union for Conservation of Nature) ଦ୍ଵାରା ପ୍ରକାଶିତ।
ଉଦାହରଣ ସମାଧାନ
ପ୍ରଶ୍ନ: ନିମ୍ନଲିଖିତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ବିପଦ ସ୍ତର ଅନୁସାରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କର:
- ଏକ ପ୍ରକାରର ପକ୍ଷୀ ଯାହା ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାଉଥିଲା କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଆଉ ଦେଖାଯାଉ ନାହିଁ।
- ଏକ ପ୍ରାଣୀ ଯାହାର ସଂଖ୍ୟା ଗତ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ କମିଯାଇଛି ଏବଂ ଆଗାମୀ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ବିଲୁପ୍ତ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଛି।
- ଏକ ପ୍ରକାରର ସରୀସୃପ ଯାହାର ଶିକାର ଅଧିକ ମାତ୍ରାରେ ହେଉଛି କିନ୍ତୁ ଏହାର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ବିଶେଷ ପଦକ୍ଷେପ ନିଆଯାଇ ନାହିଁ।
- ଏକ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦ ଯାହା କେବଳ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳେ ଏବଂ ଏହାର ସଂଖ୍ୟା ବହୁତ କମ୍।
ଉତ୍ତର:
- ବିଲୁପ୍ତ ଜାତି: କାରଣ ଏହା ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ହେଲା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି।
- ଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ ଜାତି: କାରଣ ଏହାର ସଂଖ୍ୟା ଅତି ମାତ୍ରାରେ କମିଯାଇଛି ଏବଂ ବିଲୁପ୍ତ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଛି।
- ଅସୁରକ୍ଷିତ ଜାତି: କାରଣ ଏହାର ଶିକାର ଅଧିକ ହେଉଛି ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣ ପଦକ୍ଷେପର ଅଭାବ ରହିଛି, ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ବିଲୁପ୍ତ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି।
- ଦୁର୍ଲଭ ଜାତି: କାରଣ ଏହା କେବଳ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଅତି କମ୍ ସଂଖ୍ୟାରେ ମିଳୁଛି।