କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm)
କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ଭିତରେ ଥିବା ଜେଲି ସଦୃଶ୍ୟ ତରଳ ପଦାର୍ଥକୁ କୋଷଜୀବକ ବା କୋଷରସ (Cytoplasm) କୁହାଯାଏ। ଏହା କୋଷର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ଅଟେ। କୋଷକେନ୍ଦ୍ର ବ୍ୟତୀତ କୋଷର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗୀକା ଏହି କୋଷଜୀବକ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ରହିଥାନ୍ତି। ପ୍ରାଣୀ କୋଷରେ କୋଷଝିଲ୍ଲୀ, କୋଷଗହ୍ଵର, କୋଷରସ ଓ କୋଷ ଅଙ୍ଗୀକା ଥାଏ।
ପ୍ରୋଟୋପ୍ଲାଜିମ (Protoplasm) ହେଉଛି କୋଷର ଜୀବକୋଷ (cytoplasm) ଓ ନିଉକ୍ଲିଅସ୍ ରସ (nucleus sap) ର ମିଶ୍ରଣ। ଅର୍ଥାତ୍, ଏହା କୋଷର ଜୀବନ୍ତ ଅଂଶକୁ ବୁଝାଏ।
କୋଷାଙ୍ଗ (Cell Organelles)
କୋଷଜୀବକ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଙ୍ଗ ରହିଥାନ୍ତି, ଯାହାକୁ କୋଷାଙ୍ଗ (Cell Organelles) କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅଙ୍ଗୀକାଗୁଡ଼ିକ କୋଷର ବିଭିନ୍ନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ମୁଖ୍ୟ କୋଷାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:
-
କୋଷକେନ୍ଦ୍ର (Nucleus): ଏହା କୋଷର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗ ଏବଂ କୋଷର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଏହା କୋଷର ବୃଦ୍ଧି ଓ ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୁଏ। କୋଷକେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୋମୋଜୋମ (Chromosome) ଏବଂ ନାଭିକା (Nucleolus) ଥାଏ। କ୍ରୋମୋଜୋମ ବଂଶଗତ ଗୁଣର ବାହକ ଅଟେ। ଜୀନ୍ (Gene) ହେଉଛି ବଂଶଗତ ଗୁଣର ମୌଳିକ ଏକକ ଏବଂ ଏହା ମଧ୍ୟ କ୍ରୋମୋଜୋମରେ ଥାଏ। ଇଉକାରିୟୋଟିକ୍ କୋଷରେ ନିୟମିତ ନିଉକ୍ଲିଅସ୍ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରୋକାରିୟୋଟିକ୍ କୋଷରେ ନିୟମିତ ନିଉକ୍ଲିଅସ୍ ନଥାଏ।
-
ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ (Mitochondria): ଏହା କୋଷର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
-
ଗଲଗୀବଡ଼ି (Golgi Bodies): ଏହା କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ପଦାର୍ଥର ପରିବହନ ଓ ପ୍ୟାକିଂରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
-
ରାଇବୋଜୋମ (Ribosome): ଏହା ପ୍ରୋଟିନ ସଂଶ୍ଳେଷଣରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ।
-
ଲାଇସୋଜୋମ (Lysosome): ଏହା କୋଷର ଆବର୍ଜନା ନିଷ୍କାସନ ଓ ପାଚନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
-
ଏଣ୍ଡୋପ୍ଲାଜମିକ୍ ରେଟିକ୍ୟୁଲମ (Endoplasmic Reticulum): ଏହା କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ପଦାର୍ଥର ପରିବହନ ପାଇଁ ଏକ ଜାଲିକା ସଦୃଶ୍ୟ ସଂରଚନା।
-
ରସଧାନୀ ବା କୋଷଗହ୍ଵର (Vacuole): ଏହା କୋଷରେ ଜମା ହେଇଥିବା ଅଳିଆ ଆବର୍ଜନାକୁ ନିଷ୍କାସନ କରେ ଏବଂ ଜଳ ଓ ଖାଦ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ। ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ବଡ଼ କୋଷଗହ୍ଵର ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣୀ କୋଷରେ ଛୋଟ କୋଷଗହ୍ଵର ଥାଏ।
-
ଲବକ (Plastid): ଏହା କେବଳ ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ଦେଖାଯାଏ। କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟ (Chloroplast) ଏକ ପ୍ରକାର ଲବକ ଯେଉଁଥିରେ କ୍ଲୋରୋଫିଲ (Chlorophyll) ଥାଏ। କ୍ଲୋରୋଫିଲ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣରେ ସହାୟକ ହୁଏ।
ଉଦାହରଣ:
ଏକ କୋଷରେ କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟ ଅନୁପସ୍ଥିତ। ଏହି କୋଷଟି ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷ ନା ପ୍ରାଣୀ କୋଷ? ଏହି କୋଷରେ କେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ?
ସମାଧାନ: କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟ କେବଳ ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ଥାଏ। ତେଣୁ, ଯଦି ଏକ କୋଷରେ କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟ ଅନୁପସ୍ଥିତ, ତେବେ ଏହା ସମ୍ଭବତଃ ଏକ ପ୍ରାଣୀ କୋଷ। କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟରେ ଥିବା କ୍ଲୋରୋଫିଲ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣରେ ସହାୟକ ହୁଏ। ତେଣୁ, ଏହି କୋଷରେ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।