କୋଷକେନ୍ଦ୍ର (Nucleus)
କୋଷକେନ୍ଦ୍ର (ନ୍ୟଷ୍ଠି) ହେଉଛି ଏକ କୋଷର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ତଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗୀକା ଯାହା କୋଷର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ ଏବଂ କୋଷର ବୃଦ୍ଧି ଓ ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୁଏ । [1], [3] ୧୮୩୧ ମସିହାରେ ରବର୍ଟ ବ୍ରାଉନ୍ ଏହାକୁ ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ । [5]
କୋଷକେନ୍ଦ୍ରର ସଂରଚନା
କୋଷକେନ୍ଦ୍ର ଏକ ଦ୍ଵସ୍ତରୀୟ ଓ ଛଦ୍ରଯୁକ୍ତ କୋଷକେନ୍ଦ୍ର ଝିଲ୍ଲୀ (Nuclear membrane) ଦ୍ଵାରା ଆବୃତ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଛଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟଦେଇ କୋଷକେନ୍ଦ୍ର ଓ କୋଷରସ ମଧ୍ୟରେ ପଦାର୍ଥର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ହୋଇଥାଏ । [2] କୋଷକେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସାଧାରଣ ଭାବେ କ୍ରୋମାଟିନ୍ ଜାଲିକା (Chromatin network) ଏବଂ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓଲସ୍ (Nucleolus) ରହିଥାଏ । [2]
କୋଷକେନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରକାରଭେଦ (କୋଷର ପ୍ରକାରଭେଦ)
କୋଷକେନ୍ଦ୍ରର ଆକାର ଓ ସଂଗଠନ ଅନୁସାରେ କୋଷକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ: [2]
- ପ୍ରାକ୍ନ୍ୟଷ୍ଠିୟ କୋଷ (Prokaryotic cell): ଏହି ପ୍ରକାର କୋଷରେ ନ୍ୟଷ୍ଠିଟି ଅସଂଗଠିତ ଥାଏ । ଏଥିରେ କୋଷକେନ୍ଦ୍ର ଝିଲ୍ଲୀ, କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଏବଂ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓଲସ୍ ନଥାଏ । ଏହା ବଦଳରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ବୃତ୍ତାକାର DNA ଅଣୁ ରହିଥାଏ । [1], [2], [3] ଉଦାହରଣ: ବୀଜାଣୁ, ନୀଳ ହରିତ ଶୈବାଳ । [3], [5]
- ସୁନ୍ୟଷ୍ଠିୟ କୋଷ (Eukaryotic cell): ଏହି ପ୍ରକାର କୋଷରେ ନ୍ୟଷ୍ଠିଟି ସୁସଂଗଠିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏଥିରେ କୋଷକେନ୍ଦ୍ର ଝିଲ୍ଲୀ, କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଓ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓଲସ୍ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ । [1], [2], [3]
କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ (Chromosome)
କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ହେଉଛି ବଂଶଗତ ଗୁଣର ବାହକ । [1], [3] ଏହା ଜୀବର ପିତାମାତାଙ୍କଠାରୁ ସନ୍ତାନସନ୍ତତିଙ୍କୁ ଗୁଣ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ । [1], [3]
କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ର ଗଠନ
ପ୍ରାଥମିକ ଅବସ୍ଥାରେ କୋଷର ନ୍ୟଷ୍ଠି ମଧ୍ଯରେ କ୍ରୋମାଟିନ୍ ଜାଲିକା ଥାଏ । କୋଷ ବିଭାଜନ ସମୟରେ ଏହି କ୍ରୋମାଟିନ୍ ଜାଲିକାଗୁଡ଼ିକ ସଂରଚନା ହୋଇ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସ୍ଥୁଳ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଯାହାକୁ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ କୁହାଯାଏ । [2] ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଗୋଟିଏ DNA ଅଣୁ ଏବଂ ହିଷ୍ଟୋନ୍ ପ୍ରୋଟିନ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ । [2] କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଦୁଇଟି ଏକକ ସୂତ୍ର (Chromatid) ମଧ୍ଯରେ ଥିବା ସେଣ୍ଟ୍ରୋମିଅର (Centromere) ଦ୍ଵାରା ସଂଯୋଜିତ ହୋଇ ରହିଥାଏ । [2]
DNA ର ସଂରଚନା
DNA ଅଣୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ପ୍ରକାରର ଅଣୁ ସହିତ ସଂଯୋଜିତ ହୋଇ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ: [2]
- ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାରକୀୟ ଶକରା (Pentose Sugar): ଏହା ଅମ୍ଳଜାନର ଉପସ୍ଥିତିରେ ରାଇବୋଜ୍ ଶକରା (Ribose Sugar) ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଡିଅକ୍ସିରାଇବୋଜ୍ ଶକରା (Deoxyribose Sugar) ଭାବରେ ରହିଥାଏ । ଯଥାକ୍ରମେ ଏହା ରାଇବୋନ୍ୟୁକ୍ଲିକ୍ ଏସିଡ଼୍ (RNA) ଏବଂ ଡିଅକ୍ସିରାଇବୋନ୍ୟୁକ୍ଲିକ୍ ଏସିଡ଼୍ (DNA) ଗଠନ କରିଥାଏ । [2]
- ଯବକ୍ଷାରୀୟ କ୍ଷାରକ (Nitrogenous Base): ଏହା ପ୍ରାୟ ଚାରି ପ୍ରକାରର କ୍ଷାରକକୁ ନେଇ ଗଠିତ: ଆଡ଼େନାଇନ୍ (Adenine), ଗୁଆନାଇନ୍ (Guanine), ସାଇଟୋସିନ୍ (Cytosine), ଏବଂ ଥାୟାମିନ୍ (Thiamine) । DNA ରେ ଏହି ଚାରୋଟି କ୍ଷାରକ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ RNA ରେ ଥାୟାମିନ୍ ବଦଳରେ ୟୁରାସିଲ୍ (Uracil) ନାମକ ଅନ୍ୟ ଏକ କ୍ଷାରକ ଥାଏ । [2]
- ଫସ୍ଫେଟ୍ (Phosphate): ଏହା DNA ଏବଂ RNA ର ମେରୁଦଣ୍ଡ ଗଠନରେ ସହାୟକ ହୁଏ । [2]
- ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟୋସାଇଡ଼୍ (Nucleoside): ଯେଉଁ ଏକକ ସୂତ୍ରରେ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାରକୀୟ ଶର୍କରା ଏବଂ ଯବକ୍ଷାରୀୟ କ୍ଷାରକକୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟୋସାଇଡ଼୍ କୁହାଯାଏ । [2]
- ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟୋଟାଇଡ଼୍ (Nucleotide): ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟୋସାଇଡ଼୍ ସହ ଫସ୍ଫେଟ୍ ସଂଯୋଜିତ ହେଲେ ଏହାକୁ ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟୋଟାଇଡ଼୍ କୁହାଯାଏ । [2]
କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା
ଜୀବର ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ଯକ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜାତିର ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା ସବୁବେଳେ ସମାନ ଥାଏ । [2]
- ଦ୍ବିଗୁଣିତ (Diploid ବା ): କାୟିକ ବା ସୋମାଟିକ୍ କୋଷ (Somatic cell) ରେ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ବିଗୁଣିତ ଥାଏ । [2]
- ଅଗୁଣିତ (Haploid ବା ): ଜନନ କୋଷ (Germ Cell) ମାନଙ୍କରେ ଅଗୁଣିତ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା ରହିଥାଏ । [2]
ଜୀନ୍ (Gene)
ଜୀନ୍ ହେଉଛି ବଂଶଗତ ଗୁଣର ମୌଳିକ ଏକକ ଏବଂ ବାହକ । [3] ଏହା କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଉପରେ ରହିଥାଏ ଏବଂ ପିତାମାତାଙ୍କଠାରୁ ସନ୍ତାନସନ୍ତତିଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୁଣ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିଥାଏ । [3]
ଉଦାହରଣ: ମନୁଷ୍ୟର କାୟିକ କୋଷରେ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଥାଏ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟେକ କାୟିକ କୋଷରେ ୨୩ ଯୋଡ଼ା କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଥାଏ । କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟର ଜନନ କୋଷ (ଶୁକ୍ରାଣୁ ବା ଡିମ୍ବାଣୁ) ରେ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା ଅଗୁଣିତ ଥାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ । [2]