ଫସଲ ସୁରକ୍ଷା ଓ ରୋଗ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ
ଫସଲର ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଏବଂ ଉତ୍ପାଦିତ ଶସ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଆମ ଦେଶର ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଫସଲକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କ୍ଷତିକାରକ ଉପାଦାନରୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ଏହି କ୍ଷତିକାରକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଫସଲର ଅମଳକୁ ହ୍ରାସ କରିବା ସହିତ ଶସ୍ୟର ଗୁଣବତ୍ତାକୁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିଥାନ୍ତି। ତେଣୁ, ଫସଲ ସୁରକ୍ଷା ଓ ରୋଗ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କୃଷି ପ୍ରଣାଳୀର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ।
ଫସଲ ସୁରକ୍ଷା (Crop Protection)
ଫସଲ ସୁରକ୍ଷା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ କରାଯାଇଥାଏ: ଫସଲ ବଢ଼ିବା ସମୟରେ ଏବଂ ଅମଳ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ।
ତୃଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (Weed Control)
ଫସଲ କ୍ଷେତରେ ଫସଲ ସହିତ ବଢ଼ୁଥିବା ଅନାବନା ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ 'ତୃଣ' ବା 'ଅନାବନା ଘାସ' କୁହାଯାଏ। ଏହି ତୃଣଗୁଡ଼ିକ ଫସଲ ସହିତ ମାଟିରୁ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ, ଜଳ ଏବଂ ଆଲୋକ ପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରନ୍ତି, ଯାହା ଫସଲର ବୃଦ୍ଧି ଓ ଉତ୍ପାଦନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ। ତେଣୁ, ତୃଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।
- ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପଦ୍ଧତି: ତୃଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ 'ଘାସମରା' (Weedicide) ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହା ତୃଣକୁ ନଷ୍ଟ କରି ଫସଲକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ।
ଅମଳ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶସ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା (Post-Harvest Grain Protection)
ଅମଳ ହୋଇଥିବା ଶସ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହାକୁ ଆର୍ଦ୍ରତା (moisture), କୀଟ (insects), ମୂଷା (rats) ଏବଂ ଅଣୁଜୀବ (microorganisms)ଙ୍କଠାରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଜରୁରୀ, ନଚେତ୍ ଶସ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
- ସୁରକ୍ଷା ପଦ୍ଧତି:
- ଶୁଖାଇବା: ଅମଳ ହୋଇଥିବା ଶସ୍ୟକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଖରା ଓ ପବନରେ ଶୁଖାଇବା ଉଚିତ। ଏହା ଶସ୍ୟରେ ଥିବା ଆର୍ଦ୍ରତାକୁ ହ୍ରାସ କରିଥାଏ, ଯାହା ଅଣୁଜୀବଙ୍କ ବୃଦ୍ଧିକୁ ରୋକିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
- ସଂରକ୍ଷଣ: ଶୁଖିଲା ଶସ୍ୟକୁ ବସ୍ତା (sacks) ବା ବାକ୍ସ (boxes) ରେ ସଂରକ୍ଷଣ କରାଯାଏ।
- ବୃହତ ସ୍ତରରେ ସଂରକ୍ଷଣ: ବହୁ ପରିମାଣରେ ଶସ୍ୟକୁ ସାଇଲୋ (silos) ଓ ଗ୍ରାନାରୀ (granaries) ଭଳି ବଡ଼ ଗୋଦାମ ଘରେ ସଂରକ୍ଷଣ କରାଯାଏ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଶସ୍ୟକୁ କୀଟ, ମୂଷା ଓ ଅଣୁଜୀବଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ।
ରୋଗ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (Disease Control)
ଫସଲକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ମଧ୍ୟ ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଦିଗ। ଅଣୁଜୀବ, ଯଥା – ବୀଜାଣୁ (bacteria), କବକ (fungi), ପ୍ରୋଟୋଜୋଆ (protozoa) ଏବଂ ଭୂତାଣୁ (viruses) ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ଘଟିଲେ ଫସଲରେ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଫସଲକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନକୁ କମାଇ ଦିଏ। ତେଣୁ, ଫସଲକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖିବା ପାଇଁ ରୋଗ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।
- ଗୁରୁତ୍ୱ: ରୋଗ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଫସଲର ସଠିକ୍ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟର ଗୁଣବତ୍ତା ବଜାୟ ରହେ। ମୁଖ୍ୟ ଫସଲଗୁଡ଼ିକର ରୋଗ ଓ ତାହାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତି ଅବଲମ୍ବନ କରାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ: ଶସ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରଣାଳୀ
ଧାନ ଅମଳ ପରେ ତାହାକୁ କିପରି ସୁରକ୍ଷିତ ରଖାଯାଏ, ତାହା ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:
- ଶୁଖାଇବା: ପ୍ରଥମେ ଅମଳ ହୋଇଥିବା ଧାନକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଖରା ଓ ପବନରେ ଶୁଖାଯାଏ। ଏହା ଧାନରେ ଥିବା ଆର୍ଦ୍ରତାକୁ ପ୍ରାୟ ରୁ କମ୍ କରିଦିଏ, ଯାହା କୀଟ ଓ ଅଣୁଜୀବଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ।
- ସଫା କରିବା: ଶୁଖିଲା ଧାନରୁ ଭୂଷି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଳିଆ ଆବର୍ଜନାକୁ ଅଲଗା କରାଯାଏ।
- ସଂରକ୍ଷଣ: ସଫା ହୋଇଥିବା ଶୁଖିଲା ଧାନକୁ ବସ୍ତା ବା ବାକ୍ସରେ ଭରି ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଏ। ବୃହତ ପରିମାଣରେ ଧାନକୁ ସାଇଲୋ କିମ୍ବା ଗ୍ରାନାରୀରେ ରଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ତାପମାତ୍ରା ଓ ଆର୍ଦ୍ରତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରେ ଏବଂ ମୂଷା ଓ କୀଟଙ୍କଠାରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଆଯାଇପାରେ।