ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ବଳର ଉନ୍ନତିକରଣ: ପଶୁପାଳନ
ପଶୁପାଳନ ହେଉଛି ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତି ଅବଲମ୍ବନରେ ଉନ୍ନତ ଖାଦ୍ୟ, ବାସଗୃହ, ପ୍ରଜନନ ଓ ରୋଗ ନିରାକରଣ କରି ପଶୁସମ୍ପଦରୁ ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି କରିବା। ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ହେତୁ କ୍ଷୀର, ଅଣ୍ଡା, ମାଂସ ଆଦି ଖାଦ୍ୟପଦାର୍ଥର ଚାହିଦା ବଢ଼ୁଥିବାରୁ ଏହାର ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ପଶୁସମ୍ପଦ କହିଲେ ଗୋମହିଷାଦି ପାଳନ, ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ, କୁକୁଡ଼ାପାଳନ, ମହୁମାଛି ପାଳନ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ବୁଝାଏ।
ପଶୁମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀ
ପଶୁମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଉପଯୋଗିତା ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ:
- ଦୁଗ୍ଧ ଦେଉଥିବା ପଶୁ: ଗାଈ, ମଇଁଷି, ମେଣ୍ଢା, ଛେଳି। (ଉଦାହରଣ: ଲାଲ୍ ସିନ୍ଧି, ସାହିୱାଲା, ବ୍ରାଉନ୍ ସୁଇସ୍)
- ମାଂସ ଓ ଅଣ୍ଡା ଦେଉଥିବା ପଶୁ: କୁକୁଡ଼ା, ହଂସ, ଛେଳି, ମଇଁଷି, ଘୁଷୁରି।
- ଭାରବାହୀ ପଶୁ: ବଳଦ, ଘୋଡ଼ା, ଗଧ, ଖଚର, ଓଟ, ହାତୀ, ଚମରୀଗାଈ।
- ତନ୍ତୁ, ଲୋମ ଏବଂ ଚମଡ଼ା ଦେଉଥିବା ପଶୁ: ଛେଳି, ମେଣ୍ଢା, ଗୋରୁଗାଈ, ମଇଁଷି, ଓଟ।
ପଶୁପାଳନର ମୁଖ୍ୟ ଦିଗ
-
ବାସସ୍ଥାନ (Housing): ସ୍ୱଚ୍ଛ କ୍ଷୀର ଉତ୍ପାଦନ ଓ ପଶୁମାନଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଗୁହାଳ ଆବଶ୍ୟକ। ଗୁହାଳର ଛାତ କଂକ୍ରିଟ୍ କିମ୍ବା ଆଜବେଷ୍ଟସ ହେବା ଉଚିତ୍। ବାୟୁ ଚଳାଚଳର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିବା ସହ ଚଟାଣ ସାମାନ୍ୟ ଗଡ଼ାଣିଆ ଓ ଖଦ ଖଦଡ଼ିଆ ହେବା ଦରକାର, ଯାହାଫଳରେ ପରିଷ୍କାର କରିବା ସହଜ ହୁଏ ଓ ଗୁହାଳ ଶୁଖିଲା ରହେ।
-
ଗୋ-ଖାଦ୍ୟ (Feed): ଗୋଖାଦ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର:
- ଜୀବନ ଧାରଣ ଖାଦ୍ୟ: ଶରୀର ଗଠନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ।
- ଉତ୍ପାଦକ ଖାଦ୍ୟ: ଦୁଗ୍ଧ ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତା ବୃଦ୍ଧି କରେ (ଗାଈ, ମଇଁଷି) କିମ୍ବା ଅଧିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଶକ୍ତି ଯୋଗାଏ (ବଳଦ)।
ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଦୁଇଟି ମାଧ୍ୟମରୁ ମିଳେ:
- ତନ୍ତୁ ବହୁଳ ଗୋଖାଦ୍ୟ (Roughage): କଞ୍ଚାଘାସ, ଡାଳପତ୍ର, ନଡ଼ାପାଳ, ଶୁଖିଲା ଘାସ ଇତ୍ୟାଦି।
- ଦାନା ଜାତୀୟ ଗୋଖାଦ୍ୟ (Concentrates): ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ, ତେଲପିଡ଼ିଆ, ବିରି, କୋଳଥ ଇତ୍ୟାଦି।
ସୁଷମ ଗୋଖାଦ୍ୟରେ ଖଣିଜ ମିଶ୍ରଣ (Minerals) ଓ ଖାଦ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ (Feed Additives) ମଧ୍ୟ ଯୋଗ କରାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ: ଏକ ଦୁଗ୍ଧବତୀ ଗାଈ ପାଇଁ ଦୈନିକ ଖାଦ୍ୟରେ ଉଭୟ କଞ୍ଚାଘାସ (ତନ୍ତୁ ବହୁଳ) ଏବଂ ତେଲପିଡ଼ିଆ (ଦାନା ଜାତୀୟ) ସହିତ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଖଣିଜ ଲବଣ ମିଶାଇ ଦିଆଯାଏ, ଯାହା ତା'ର ଶରୀର ଗଠନ ଓ କ୍ଷୀର ଉତ୍ପାଦନ ଉଭୟ ପାଇଁ ସହାୟକ ହୁଏ।
-
ରୋଗ ନିରାକରଣ (Disease Control): ପଶୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରୋଗ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଜୀବନହାନୀ ଓ ଉତ୍ପାଦନ ହ୍ରାସ କରିଥାଏ। ସୁସ୍ଥ ଗାଈଗୋରୁଙ୍କ ଥୋମଣି ଓଦାଳିଆ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ତାହା ଶୁଖିଲା ଓ ଖଦ ଖଦଡ଼ିଆ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା କମିଯାଏ।
- ବାହ୍ୟ ପରଜୀବୀ: ଚର୍ମରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
- ଅନ୍ତଃପରଜୀବୀ: ପ୍ଲିହାଜ୍ୱର, ଲିଭର ଫ୍ଲୁକ୍, ଫାଟୁଆ (Foot-and-Mouth) ଭଳି ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ରୋଗ ପ୍ରତିଷେଧକ ପାଇଁ ଗୁହାଳର ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା, ବାୟୁ ଚଳାଚଳ, ପଶୁମାନଙ୍କ ଶରୀରର ପରିଷ୍କାର ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା (ମଳିଧୂଳି ପୋଛିବା, ବ୍ରସ ମାରିବା) ଏବଂ ଠିକ୍ ସମୟରେ ଉପଯୁକ୍ତ ଟୀକାକରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଉଦାହରଣ: ଯଦି ଗାଈଗୋରୁଙ୍କୁ ଫାଟୁଆ ରୋଗରୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ହୁଏ, ତେବେ ନିୟମିତ ବ୍ୟବଧାନରେ ଟୀକା ଦେବା ସହିତ ଗୁହାଳକୁ ସଫା ଓ ଶୁଖିଲା ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ଦୁଗ୍ଧଜାତ ପଦାର୍ଥ
ଦୁଗ୍ଧକୁ ମନ୍ଦନ କରିବା ଦ୍ୱାରା କ୍ରିମ୍ (ସ୍ନେହସାର ଅଂଶ) ଅଲଗା କରାଯାଏ। ଏଥିରେ ରୁ ସ୍ନେହସାର ଥାଏ। କ୍ରିମ୍ ବାହାର କରିବା ପରେ ବଳକା ଦୁଗ୍ଧକୁ ଟୋନ୍ଡ଼୍ ଦୁଗ୍ଧ ବା ସରବହୀନ ଦୁଗ୍ଧ କୁହାଯାଏ। ଦୁଗ୍ଧରୁ ଦହି, ଘିଅ, ଲହୁଣି, ଛେନା ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ।
ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ ଓ ମହୁମାଛି ପାଳନ
- ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ (Aquaculture): ଆବଦ୍ଧ ପୋଖରୀରେ ମାଛଚାଷ କରାଯାଏ। ମିଶ୍ରିତ ମାଛଚାଷ (Composite Pisciculture) ରେ ଭାକୁର (ଉପର ସ୍ତର), ରୋହି (ମଧ୍ୟ ସ୍ତର) ଓ ମିରିକାଳି (ନିମ୍ନ ସ୍ତର) ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଜାତିର ମାଛ ଏକାଠି ଚାଷ କରାଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟର ସୁବିନିଯୋଗ ହୁଏ ଓ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା କମି ମାଛ ଉତ୍ପାଦନ ବଢ଼େ। ହରମୋନ୍ ପ୍ରୟୋଗ କରି ପ୍ରରୋଚିତ ପ୍ରଜନନ (Induced breeding) ମାଧ୍ୟମରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜାଆଁଳ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ।
- ମହୁମାଛି ପାଳନ (Bee-Keeping): ମହୁ ଓ ମହମ ପାଇଁ ମହୁମାଛି ପାଳନ କରାଯାଏ। ଇଟାଲୀୟ ମହୁମାଛି (Italian bees) ଭାରତୀୟ ମହୁମାଛିଙ୍କ ଠାରୁ ଅଧିକ ମହୁ ସଂଗ୍ରହ କରିବାରେ ଦକ୍ଷ ଓ କମ୍ ହିଂସ୍ର ପ୍ରକୃତିର ହୋଇଥିବାରୁ ବ୍ୟବସାୟିକ ଭିତ୍ତିରେ ଅଧିକ ପସନ୍ଦ କରାଯାଏ।