ଭାରତର ଭୌଗୋଳିକ ବ୍ୟାପ୍ତି

ଭାରତର ଭୌଗୋଳିକ ବ୍ୟାପ୍ତି

ଭାରତ ଏକ ବିଶାଳ ଦେଶ ଏବଂ ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହା ଉତ୍ତର ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ଓ ପୂର୍ବ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡ $8^\circ 4'$ ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରୁ $37^\circ 6'$ ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶ ଏବଂ $68^\circ 7'$ ପୂର୍ବ ଦ୍ରାଘିମାରୁ $97^\circ 25'$ ପୂର୍ବ ଦ୍ରାଘିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। [[1]]

ଅକ୍ଷାଂଶୀୟ ଓ ଦ୍ରାଘିମା ବ୍ୟାପ୍ତି

• ଅକ୍ଷାଂଶୀୟ ବ୍ୟାପ୍ତି: ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ଦକ୍ଷିଣତମ ବିନ୍ଦୁ କନ୍ୟାକୁମାରୀ ନିକଟରେ $8^\circ 4'$ ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଥିବାବେଳେ, ଉତ୍ତରତମ ବିନ୍ଦୁ ଇନ୍ଦିରା କୋଲ୍ $37^\circ 6'$ ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ବ୍ୟାପ୍ତି ପ୍ରାୟ $29^\circ$ ଅଟେ। ଭାରତର ମଧ୍ୟଭାଗ ଦେଇ $23^\circ 30'$ ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶ ବା କର୍କଟ କ୍ରାନ୍ତି (Tropic of Cancer) ଗତି କରିଥାଏ, ଯାହା ଦେଶକୁ ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ସମାନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରେ।

• ଦ୍ରାଘିମା ବ୍ୟାପ୍ତି: ଭାରତର ପଶ୍ଚିମତମ ବିନ୍ଦୁ ଗୁଜୁରାଟରେ $68^\circ 7'$ ପୂର୍ବ ଦ୍ରାଘିମାରେ ଥିବାବେଳେ, ପୂର୍ବତମ ବିନ୍ଦୁ ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶରେ $97^\circ 25'$ ପୂର୍ବ ଦ୍ରାଘିମାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ବ୍ୟାପ୍ତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟ $29^\circ$ ଅଟେ। ଏହି ବିଶାଳ ଦ୍ରାଘିମା ବ୍ୟାପ୍ତି ହେତୁ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ପ୍ରାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସମୟର ପାର୍ଥକ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୨ ଘଣ୍ଟା ହୋଇଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ୟାକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ $82^\circ 30'$ ପୂର୍ବ ଦ୍ରାଘିମାକୁ ଭାରତର ମାନକ ଦ୍ରାଘିମା (Standard Meridian of India) ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ମିର୍ଜାପୁର ଦେଇ ଗତି କରେ।

ଆକାର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ

ଭାରତର ମୋଟ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ପ୍ରାୟ $32.8$ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର (୩୨.୮ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର) ଅଟେ। ଏହା ବିଶ୍ୱର ସମୁଦାୟ ଭୌଗୋଳିକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ପ୍ରାୟ $2.4\%$ ଅଧିକାର କରିଛି। କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତ ବିଶ୍ୱର ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ। [[3]]

• ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ବ୍ୟାପ୍ତି: ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରରୁ (ବର୍ତ୍ତମାନ ଲଦାଖ) କନ୍ୟାକୁମାରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତର ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ବ୍ୟାପ୍ତି ପ୍ରାୟ $3214$ କିଲୋମିଟର ଅଟେ।

• ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ବ୍ୟାପ୍ତି: ଗୁଜୁରାଟରୁ ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତର ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ବ୍ୟାପ୍ତି ପ୍ରାୟ $2933$ କିଲୋମିଟର ଅଟେ।

ସୀମା ଓ ଉପକୂଳ

ଭାରତର ସ୍ଥଳଭାଗ ସୀମାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ $15,200$ କିଲୋମିଟର। ଏହା ପାକିସ୍ତାନ, ଆଫଗାନିସ୍ତାନ, ଚୀନ, ନେପାଳ, ଭୁଟାନ, ମିଆଁମାର ଏବଂ ବାଂଲାଦେଶ ସହିତ ସୀମା ବାଣ୍ଟିଥାଏ। ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡର ଉପକୂଳ ରେଖାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ $6100$ କିଲୋମିଟର। ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏବଂ ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ ସମେତ ସମୁଦାୟ ଉପକୂଳ ରେଖାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ $7516.6$ କିଲୋମିଟର ଅଟେ। ଭାରତର ଦକ୍ଷିଣରେ ଭାରତ ମହାସାଗର, ପଶ୍ଚିମରେ ଆରବ ସାଗର ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ରହିଛି। [[4]]

ଉଦାହରଣ:

ଯଦି ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶର ପୂର୍ବତମ ପ୍ରାନ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସକାଳ ୫ଟାରେ ହୁଏ, ତେବେ ଗୁଜୁରାଟର ପଶ୍ଚିମତମ ପ୍ରାନ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ କେତେବେଳେ ହେବ?

ସମାଧାନ:

ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶରୁ ଗୁଜୁରାଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରାଘିମା ବ୍ୟାପ୍ତି ପ୍ରାୟ $29^\circ$। ପ୍ରତି $1^\circ$ ଦ୍ରାଘିମା ପାଇଁ ସମୟର ପାର୍ଥକ୍ୟ $4$ ମିନିଟ୍। ତେଣୁ, $29^\circ$ ପାଇଁ ସମୟର ପାର୍ଥକ୍ୟ = $29 imes 4 = 116$ ମିନିଟ୍ ବା ପ୍ରାୟ $1$ ଘଣ୍ଟା $୫୬$ ମିନିଟ୍ (ପ୍ରାୟ ୨ ଘଣ୍ଟା)। ଯେହେତୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସମୟ ପଛକୁ ଥାଏ, ଗୁଜୁରାଟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପ୍ରାୟ ୨ ଘଣ୍ଟା ପରେ ହେବ। ଅର୍ଥାତ୍, ସକାଳ $5$ଟା + $2$ ଘଣ୍ଟା = ସକାଳ $7$ଟା। ତେଣୁ, ଗୁଜୁରାଟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପ୍ରାୟ ସକାଳ ୭ଟାରେ ହେବ।