ଭାରତର ଭୌତିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଉତ୍ତର ସମତଳ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ମାଳଭୂମି
ଭାରତ ଏକ ବିଶାଳ ଦେଶ ଯାହାର ଭୌଗୋଳିକ ବିଭିନ୍ନତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ଉତ୍ତରରେ ହିମାଳୟ ପାର୍ବତ୍ଯମାଳା ଥିବାବେଳେ ଦକ୍ଷିଣରେ ମାଳଭୂମି, ଘାଟୀଅଞ୍ଚଳ ଓ ସାମୁଦ୍ରିକ ତଟଭୂମି ରହିଛି। ଏହି ବିଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ତରସ୍ଥ ବିଶାଳ ସମତଳଭୂମି ଏବଂ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମି ପ୍ରମୁଖ ଭୌତିକ ବିଭାଜନ ଅଟନ୍ତି।
ଉତ୍ତରସ୍ଥ ବିଶାଳ ସମତଳଭୂମି (Northern Great Plains)
ଉତ୍ତରସ୍ଥ ବିଶାଳ ସମତଳଭୂମି ସିନ୍ଧୁ, ଗଙ୍ଗା ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀତ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାର ଦକ୍ଷିଣକୁ ପଶ୍ଚିମରେ ସତଲେଜ୍ ନଦୀଠାରୁ ପୂର୍ବରେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ବିଶାଳ ସମତଳଭୂମି ରହିଛି। ଏହାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୨୫୦୦ କି.ମି., କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ପ୍ରାୟ ୭ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କି.ମି. ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଥ ପ୍ରାୟ ୨୪୦ କି.ମି. ରୁ ୩୨୦ କି.ମି.। ନିୟୁତ ନିୟୁତ ବର୍ଷ ଧରି ସିନ୍ଧୁ, ଗଙ୍ଗା, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଓ ଏଗୁଡ଼ିକର ଉପନଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆନୀତ ପଟୁମାଟି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉର୍ବର ସମତଳଭୂମି ଗଠିତ ହୋଇଅଛି। ଜଳସେଚନର ସୁବିଧା, ଅନୁକୂଳ ଜଳବାୟୁ ଯୋଗୁ ଏହି ସମତଳଭୂମି ଭାରତର ଏକ ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜନାକୀର୍ଣ୍ଣ।
ଏହି ସମତଳଭୂମିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
- ପଞ୍ଜାବ ସମତଳଭୂମି: ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ପାକିସ୍ତାନରେ ପ୍ରବାହିତ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ଅବବାହିକାର ଏକ ଅଂଶ। ଭାରତରେ ଏହି ସମତଳଭୂମି ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରିୟାଣା ରାଜ୍ୟରେ ରହିଅଛି। ଏହା ସିନ୍ଧୁ ନଦୀର ଉପନଦୀ ଯଥା: ଝେଲମ୍, ଚେନାବ୍, ରାବି, ବେୟାସ ଓ ସତଲେକ୍ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଧିକ 'ଦୋଆବ୍' ଦେଖାଯାଏ।
- ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳଭୂମି: ଏହା ଘାଗର ଏବଂ ତିସ୍ତା ନଦୀର ମଧ୍ଯବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୀମିତ। ଉତ୍ତର ଭାରତର ହରିୟାଣା, ଦିଲ୍ଲୀ, ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ, ବିହାର, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର କିଛି ଅଂଶ ଦେଇ ପୂର୍ବରେ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ରାଜ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତି ଲାଭ କରିଛି।
- ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ସମତଳଭୂମି: ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଆସାମ ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଉଦାହରଣ: ଦୋଆବ୍ (Doab)
'ଦୋ' ଅର୍ଥ 'ଦୁଇ' ଏବଂ 'ଆବ୍' ଅର୍ଥ 'ଜଳ'। ତେଣୁ ଦୁଇ ନଦୀ ମଧ୍ଯବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳକୁ 'ଦୋଆବ୍' କୁହାଯାଏ। ପଞ୍ଜାବ ସମତଳଭୂମିରେ ଏହିପରି ଅନେକ ଦୋଆବ୍ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯାହା ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର କରିଥାଏ।
ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମି (Peninsular Plateau)
ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମି ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନତମ ଭୌତିକ ବିଭାଜନ। ଏହା ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ପତ୍ତିରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି ଏବଂ ହିମାଳୟର ଶିଳା ସହ ମାଳଭୂମିର ଶିଳାରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଭୂମି ପଥୁରିଆ, ମଧ୍ଯମ ଧରଣର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୁଏ ଏବଂ ମୃତ୍ତିକା ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଅଗଭୀର ଓ ଅନୁର୍ବର। ତେଣୁ ଏଠାରେ ଜନସଂଖ୍ୟାର ଘନତ୍ଵ ଉତ୍ତର ସମତଳଭୂମି ତୁଳନାରେ କମ୍।
ମାଳଭୂମିଗୁଡ଼ିକ ଖଣିଜ ସଂପଦରେ ଭରା, ଯାହା ଭାରତର ଶିଳ୍ପାୟନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତି ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।
ଉଭୟ ଅଞ୍ଚଳର ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ
ହିମାଳୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ଏବଂ ମାଳଭୂମିରୁ ଆନୀତ ପଟୁମାଟି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତରସ୍ଥ ସମତଳଭୂମିର ସୃଷ୍ଟି। ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଭାଜନ ଅନ୍ୟଟିର ପରିପୂରକ ଏବଂ ଭାରତର ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରୁଛନ୍ତି। ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ଅରଣ୍ୟ ଓ ଜଳସମ୍ପଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମତଳଭୂମିଗୁଡ଼ିକ ଭାରତର ଶସ୍ୟାଗାର ଏବଂ ମାଳଭୂମିଗୁଡ଼ିକ ଖଣିଜ ସମ୍ପଦରେ ଭରା। ଏହି ଭୌତିକ ବିଭିନ୍ନତା ଭାରତର ଭବିଷ୍ୟତକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ସମ୍ଭାବନାପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛି।