ହିମାଳୟୀୟ ନଦୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ହିମାଳୟୀୟ ନଦୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Himalayan River Systems)

ଭାରତର ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯଥା: ହିମାଳୟୀୟ ନଦୀ ଏବଂ ଉପଦ୍ବୀପୀୟ ନଦୀ। ହିମାଳୟୀୟ ନଦୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାରତର ଭୂଗୋଳରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ, କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ତରସ୍ଥ୍‌ ବିଶାଳ ସମତଳଭୂମିର ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ପୋଷଣରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାନ୍ତି। ହିମାଳୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ଅରଣ୍ୟ ଓ ପ୍ରଚୁର ଜଳସଂପଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଉତ୍ତରସ୍ଥ୍‌ ବିଶାଳ ସମତଳଭୂମିର ଗଠନ

ଉତ୍ତରସ୍ଥ୍‌ ବିଶାଳ ସମତଳଭୂମି ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ପ୍ରମୁଖ ହିମାଳୟୀୟ ନଦୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯଥା: ସିନ୍ଧୁ (Indus), ଗଙ୍ଗା (Ganga) ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର (Brahmaputra) ଓ ସେମାନଙ୍କର ଉପନଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାର ଦକ୍ଷିଣକୁ ପଶ୍ଚିମରେ ସତଲେଜ୍‌ ନଦୀଠାରୁ ପୂର୍ବରେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ବିଶାଳ ସମତଳ ଭୂମି ରହିଛି। ନିୟୁତ ନିୟୁତ ବର୍ଷଧରି ଏହି ନଦୀ ଓ ଏଗୁଡ଼ିକର ଉପନଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆନୀତ ପଟୁମାଟି (silt) ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉର୍ବର ସମତଳଭୂମି ଗଠିତ ହୋଇଅଛି।

• ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ପ୍ରାୟ $2500$ କି.ମି.
• କ୍ଷେତ୍ରଫଳ: ପ୍ରାୟ $7$ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କି.ମି.
• ପ୍ରସ୍ଥ: ପ୍ରାୟ $240$ କି.ମି. ରୁ $320$ କି.ମି.

ଜଳସେଚନର ସୁବିଧା ଏବଂ ଅନୁକୂଳ ଜଳବାୟୁ ଯୋଗୁଁ ଏହି ସମତଳଭୂମି ଭାରତର ଏକ ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ପରିଗଣିତ।

ପ୍ରମୁଖ ହିମାଳୟୀୟ ନଦୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ

ହିମାଳୟୀୟ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଉତ୍ତରସ୍ଥ୍‌ ବିଶାଳ ସମତଳଭୂମିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

1. ପଞ୍ଜାବ ସମତଳ ଭୂମି (Punjab Plains):

   • ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ପାକିସ୍ତାନରେ ପ୍ରବାହିତ ସିନ୍ଧୁନଦୀ ଅବବାହିକାର ଏକ ଅଂଶ ଅଟେ।
   • ଏହାର ବୃହତ୍ତର ଭାଗ ପାକିସ୍ତାନର ଅଂଶବିଶେଷ।
   • ଭାରତରେ ଏହି ସମତଳଭୂମି ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରିୟାଣା ରାଜ୍ୟରେ ରହିଅଛି।
   • ସିନ୍ଧୁନଦୀର ମୁଖ୍ୟ ଉପନଦୀଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: ଝେଲମ୍‌, ଚେନାବ୍‌, ରାବି, ବେୟାସ ଓ ସତଲେକ୍‌। ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଗଠିତ।
   • ଏହି ସମତଳଭୂମିର ଅଂଶରେ ଅଧିକ ଦୋଆବ୍‌ (Doab) ଦେଖାଯାଏ।
     • ଦୋଆବ୍‌: 'ଦୋ' (ଦୁଇ) ଏବଂ 'ଆବ୍‌' (ଜଳ) ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଛି। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଦୁଇଟି ନଦୀ ମଧ୍ଯବର୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ।
     • ପଞ୍ଜାବ: 'ପଞ୍ଚ' (ପାଞ୍ଚ) ଏବଂ 'ଆବ୍‌' (ଜଳ) ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଛି। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପାଞ୍ଚଟି ନଦୀର ଅଞ୍ଚଳ।

2. ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳଭୂମି (Ganga Plains):

   • ଏହା ଘାଗ୍ରା (Ghaghra) ଏବଂ ତିସ୍ତା (Tista) ନଦୀର ମଧ୍ଯବର୍ଭୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୀମିତ।
   • ଉତ୍ତର ଭାରତର ହରିୟାଣା, ଦିଲ୍ଲୀ, ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ, ବିହାର, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର କିଛିଅଂଶ ଦେଇ ପୂର୍ବରେ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ରାଜ୍ୟରେ ବିସ୍ଫୃତିଲାଭ କରିଛି।
   • ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ମୁନିଋଷିମାନେ ଦେବୀ ଭାବରେ ପୂଜା କରି ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ମନରେ ଭାବଗତ ଐକ୍ୟ ଜାଗ୍ରତ କରିଛନ୍ତି।

3. ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ସମତଳଭୂମି (Brahmaputra Plains):

   • ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଆସାମ ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ଉଦାହରଣ (Worked Example):

ଯଦି ଆମେ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବିଚାରକୁ ନେବା, ତେବେ ଏହାର ଉପନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଯଥା ଝେଲମ୍‌, ଚେନାବ୍‌, ରାବି, ବେୟାସ ଓ ସତଲେଜ୍‌ ପଞ୍ଜାବ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ଦୋଆବ୍‌ ଗଠନ କରନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଝେଲମ୍‌ ଓ ଚେନାବ୍‌ ନଦୀ ମଧ୍ଯରେ ଥିବା ଭୂମି ଏକ ଦୋଆବ୍‌ ଅଟେ। ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆନୀତ ପଟୁମାଟି ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର କରିଥାଏ, ଯାହା କୃଷି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୋଗୀ।