ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜର୍ମାନୀ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଶାନ୍ତି ପ୍ରୟାସ
ପ୍ରିୟ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ଆଜି ଆମେ "ନାଜିବାଦ ଓ ହିଟ୍ଲରଙ୍କ ଉତ୍ଥାନ" ଏବଂ "ହଲୋକାଷ୍ଟ ଓ ମାନବତାର ବିରୁଦ୍ଧରେ ଅପରାଧ" ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବା। ତେବେ, ଆମ ପାଖରେ ଥିବା ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ସାମଗ୍ରୀ (context) ମୁଖ୍ୟତଃ ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରିସ୍ଥିତି, ବିଶେଷ କରି ଜର୍ମାନୀ ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ପ୍ରୟାସ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ହଲୋକାଷ୍ଟ କିମ୍ବା ନାଜି ଅପରାଧ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତଥ୍ୟ ଏହି ସାମଗ୍ରୀରେ ଉପଲବ୍ଧ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଆମେ ନାଜିବାଦର ଉତ୍ଥାନ ପାଇଁ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ମୁଖ୍ୟ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା।
ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧର ପରିଣାମ ଓ ଜର୍ମାନୀ
ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ବିଶ୍ୱରେ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ବିକାଶ ପାଇଁ ଏକ ନୂତନ ପ୍ରେରଣା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଇଉରୋପର ଅଧିକାଂଶ ଦେଶରେ ରାଜତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସରକାର ଗଠିତ ହେଲା। ଜର୍ମାନୀରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆବେଗରେ ରାଜତନ୍ତ୍ରର ସମାପ୍ତି ଘୋଷଣା କରାଯାଇ ସାଧାରଣତନ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଗଲା, ଯାହା ଏକତ୍ରୀକରଣ ପରେ ପ୍ରଥମ ଥିଲା।
ତେବେ, ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧର ପରିଣାମସ୍ୱରୂପ ଜର୍ମାନୀ ଉପରେ 'ଭର୍ସାଇ ଚୁକ୍ତି' (Treaty of Versailles) ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଚୁକ୍ତି ଫ୍ରାନ୍ସର ଭର୍ସାଇଠାରେ ଜର୍ମାନୀ ସହିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଏହି ଚୁକ୍ତିର ସର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଏକତରଫା, ନିର୍ଦ୍ଦେଶାତ୍ମକ ଏବଂ ଅପମାନଜନକ ଥିଲା। ଏହା ଜର୍ମାନୀରେ ସାଧାରଣତନ୍ତ୍ରୀୟ ସରକାର ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷ ସୃଷ୍ଟି କଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତିଶୋଧପରାୟଣତା ଜର୍ମାନୀକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ କାରଣ ହେଲା। ଏହିପରି ଅଷ୍ଟ୍ରିଆ ସହିତ ସେଣ୍ଟ ଜର୍ମେନ ଚୁକ୍ତି, ହଙ୍ଗେରୀ ସହିତ ଟ୍ରାଏନନ୍ ଚୁକ୍ତି, ବୁଲଗେରିଆ ସହିତ ନିଉଲି ଚୁକ୍ତି ଏବଂ ତୁର୍କୀ ସହିତ ସେଭ୍ରେସ ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହୋଇଥିଲା।
ଆନ୍ତର୍ଜାତିକତାବାଦର କ୍ରମ ବିକାଶ ଓ ଜାତିସଂଘ
ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧର ଭୟାବହ ପରିଣାମ ବିଭିନ୍ନ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲା। ସେମାନେ ଉପଲବ୍ଧି କଲେ ଯେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗ ଓ ବନ୍ଧୁତା ବିନା ଶାନ୍ତି ଓ ସଦ୍ଭାବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ସମାଧାନ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ ଏକମାତ୍ର ବିକଳ୍ପ ପନ୍ଥା ନୁହେଁ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଅନୁଭବ କଲେ। ଏହିପରି ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକତାବାଦର ବିକାଶ ଘଟିଲା।
ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧର ଆଶଙ୍କାକୁ ଦୂର କରି ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସହାବସ୍ଥାନ ଅବଲମ୍ବନ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ୧୯୧୯ ମସିହାରେ ପ୍ୟାରିସ୍ ଶାନ୍ତି ସମ୍ମିଳନୀ ଆହୁତ ହୋଇଥିଲା। ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଉଡ୍ରୋ ଉଇଲସନ୍ଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବ ଅନୁଯାୟୀ, ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଧାନ କରିବାକୁ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ଏକ ଅନ୍ତର୍ଜାତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପାଇଁ ଏହି ସମ୍ମିଳନୀରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଗଲା। ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିର ଫଳସ୍ୱରୂପ 'ଜାତିସଂଘ' (League of Nations) ଗଠନ ହେଲା। ଫ୍ରାନ୍ସ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ କ୍ଲିମେନ୍ସଙ୍କ ସଭାପତିତ୍ୱରେ ଏହି ସମ୍ମିଳନୀ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା।
ଉଦାହରଣ: ଭର୍ସାଇ ଚୁକ୍ତିର ଅପମାନଜନକ ସର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଥିଲା ଜର୍ମାନୀର ସେନାକୁ ସୀମିତ କରିବା ଏବଂ ବଡ଼ ଧରଣର ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷତିପୂରଣ ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବା। ଏହା ଜର୍ମାନୀର ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେଲା ଏବଂ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରତିଶୋଧର ଭାବନା ସୃଷ୍ଟି କଲା, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା ଏବଂ ଚରମପନ୍ଥୀ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଉତ୍ଥାନ ପାଇଁ ଏକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲା।