ଜଙ୍ଗଲ ବିଦ୍ରୋହ ଓ ପ୍ରତିରୋଧ: ଏକ ସମୀକ୍ଷା
ଉପନିବେଶବାଦୀ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶରେ ଦେଖାଦେଇଥିବା ବିଦ୍ରୋହ ଓ ପ୍ରତିରୋଧକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏହି ପାଠରେ ଆମେ ଆଲୋଚନା କରିବା। ଉପନିବେଶବାଦର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟର ଉନ୍ନତି, ଆର୍ଥିକ ଲାଭ, ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବିସ୍ତାର ଓ ଧର୍ମ ପ୍ରଚାର। ଇଉରୋପୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନେ ଏସିଆ ଓ ଆଫ୍ରିକାର ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ପ୍ରାଚୁର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣିପାରିବା ପରେ ଏହି ମହାଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ଉପନିବେଶ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। [[3]]
ଉପନିବେଶବାଦୀ ଶୋଷଣ ଓ ଜନ ଅସନ୍ତୋଷର କାରଣ
ଉପନିବେଶବାଦୀମାନେ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ହାସଲ ଦିଗରେ ଅଧିକ ଆଗ୍ରହୀ ଥିଲେ ଏବଂ ଉପନିବେଶଗୁଡ଼ିକର ଉନ୍ନତି ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉନଥିଲେ। ଫଳରେ ଉପନିବେଶଗୁଡ଼ିକର ଅଧିବାସୀମାନେ ଶୋଷଣ ଓ ନିର୍ଯାତନାର ଶିକାର ହେଉଥିଲେ। [[2]] ଏହା ଉପନିବେଶଗୁଡ଼ିକରେ ତୀବ୍ର ଜନ ଅସନ୍ତୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପରେ ଉପନିବେଶବାସୀ ଉପନିବେଶବାଦୀଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ପଡ଼ିଲେ ସଶସ୍ତ୍ର ସଂଗ୍ରାମ କରି ବିଦେଶୀ ଶାସକଙ୍କୁ ନିଜ ମାଟିରୁ ହଟାଇବାକୁ ପଛେଇ ନଥିଲେ। [[1]]
ପ୍ରତିରୋଧର ପ୍ରକାରଭେଦ ଓ ଗଣ ଆନ୍ଦୋଳନ
ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରେ ମିତ୍ରଶକ୍ତି ପକ୍ଷରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିବା ଉପନିବେଶଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଲାଭ ଆଶାରେ ନିରାଶ ହେବା ପରେ ଜନ ଅସନ୍ତୋଷ ଆନ୍ଦୋଳନର ରୂପ ନେଇଥିଲା। ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣରେ ଗଣ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଅନେକ ଏସୀୟ ଓ ଆଫ୍ରିକୀୟ ଉପନିବେଶ ସ୍ୱାଧୀନତା ଲାଭ କରିଥିଲେ। [[2]]
ଉପନିବେଶବାଦୀ ଓ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦୀ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମଶଃ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼ିଲେ କାରଣ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ବିରୋଧର ମୁକାବିଲା କରିବା ସେମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ସମ୍ଭବ ନଥିଲା। ଫଳରେ ସେମାନେ ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ଉପନିବେଶକୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ। [[6]]
ଏସିଆ ଓ ଆଫ୍ରିକାରେ ପ୍ରମୁଖ ବିଦ୍ରୋହ ଓ ପ୍ରତିରୋଧର ଉଦାହରଣ
- ଇରାନ୍: ଇଂରେଜ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଆନ୍ଦୋଳନ ଦେଖାଦେଲା। ୧୯୨୧ ମସିହାରେ ରେଜା ଖାଁ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ଠାରୁ କ୍ଷମତା ଅଧିକାର କରି ଇରାନ୍କୁ ସ୍ୱାଧୀନ କରିଥିଲେ। [[2]]
- ଆଫଗାନିସ୍ତାନ: ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ ୧୯୧୯ ମସିହାରେ ରାଜାଙ୍କ ହତ୍ୟା ପରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅମାନୁଲ୍ଲା ସିଂହାସନରେ ବସି ଆଫଗାନିସ୍ତାନକୁ ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଷ୍ଟ୍ର ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। [[2]]
- ଆରବ ରାଜ୍ୟ: ଆରବ ଲିଗ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଫରାସୀ ଓ ଇଂରେଜ ଉପନିବେଶବାଦ ବିରୋଧରେ ମୁକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ୟେମନ୍, ଜୋର୍ଡାନ୍, ଇରାନ୍ ପ୍ରଭୃତି ଦେଶ ବିଦେଶୀ ପ୍ରଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। [[2]], [[6]]
- ସିରିଆ ଓ ଲେବାନନ୍: ଫରାସୀ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଗଣ ଆନ୍ଦୋଳନ ତୀବ୍ରରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲା। ଗଣହତ୍ୟା, ଆତଙ୍କରାଜ ଓ ଦମନଲୀଳା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ଜାରି ରହିଥିଲା। ୧୯୪୬ ମସିହାରେ ସେମାନେ ସ୍ୱାଧୀନ ହୋଇଥିଲେ। [[2]], [[6]]
- ଭିଏତ୍ନାମ୍: ହୋ ଚି ମିନ୍ଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ 'ଭିଏତ୍ ମିନ୍' ନାମକ ଏକ ଗଣବାହିନୀ ଗଠନ କରାଯାଇ ଫରାସୀ ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରାଯାଇଥିଲା। ୧୯୫୪ ମସିହାରେ ଜେନେଭା ସମ୍ମିଳନୀରେ ଭିଏତ୍ନାମ୍ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା। [[6]]
- ଆଫ୍ରିକା: ଆଫ୍ରିକୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକାରେ ଆନ୍ଦୋଳନର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲା। ଇଥୁଓପିଆ ଇଟାଲୀ ଆକ୍ରମଣକୁ ଦୃଢ ଭାବରେ ପ୍ରତିରୋଧ କରିଥିଲା। [[6]]
- ଇଜିପ୍ଟ: ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଗଣ ଆନ୍ଦୋଳନ ସଂଗଠିତ ହୋଇ ବ୍ରିଟିଶ୍ ରାଜତନ୍ତ୍ରର ପତନ ଘଟିଲା। ୧୯୫୨ ମସିହାରେ ରାଜା ଫାରୁକ୍ଙ୍କୁ ଗାଦିଚ୍ୟୁତ କରି ଜେନେରାଲ୍ ନାଗୁଇବ୍ ଓ ପରେ କର୍ଣ୍ଣେଲ୍ ଗାମାଲ୍ ଅବ୍ଦୁଲ୍ ନାସେର୍ ନୂତନ ସରକାର ଗଢ଼ିଥିଲେ। [[6]]
ଉଦାହରଣ: ପ୍ରତିରୋଧର ପ୍ରଭାବ
ଉପନିବେଶବାଦୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଆଯାଇଥିବା କେତେକ ପଦକ୍ଷେପ, ଯେପରିକି ଭାରତରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଚଳନ, ରେଳପଥ ନିର୍ମାଣ, ଡାକତାର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଆରମ୍ଭ, ପ୍ରକାରାନ୍ତରେ ଦେଶର ଜାତୀୟତା ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଜାତୀୟତା ହିଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଉପନିବେଶବାଦ ବିରୋଧରେ ସଂଗ୍ରାମକୁ ଆହୁରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲା। [[5]]