विशेषण (Adjective)
ଓଡ଼ିଆ: ବିଶେଷଣ ହେଉଛି ଏକ ଶବ୍ଦ ଯାହା କୌଣସି ବିଶେଷ୍ୟ ବା ସର୍ବନାମର ଗୁଣ, ସଂଖ୍ୟା, ପରିମାଣ ଆଦି ବିଶେଷତାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ।
जो शब्द किसी संज्ञा (noun) या सर्वनाम (pronoun) की विशेषता (quality, quantity, number, etc.) बताता है, उसे विशेषण (Adjective) कहते हैं। जैसे: 'मीठा आम' में 'मीठा' विशेषण है और 'आम' संज्ञा (विशेष्य) है। [2], [4], [8]
संख्यावाचक विशेषण (Adjective of Number)
ଓଡ଼ିଆ: ଯେଉଁ ବିଶେଷଣ ଶବ୍ଦ କୌଣସି ବିଶେଷ୍ୟ ବା ସର୍ବନାମର ସଂଖ୍ୟା ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦିଏ, ତାହାକୁ ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ବିଶେଷଣ କୁହାଯାଏ ।
जो विशेषण (adjective) संज्ञा (noun) या सर्वनाम (pronoun) की संख्या (number) बताता है, उसे संख्यावाचक विशेषण (Adjective of Number) कहते हैं। [1], [3] उदाहरण:
- चार बच्चे (चार - संख्यावाचक विशेषण, बच्चे - विशेष्य) [2]
- पहली बात (पहली - संख्यावाचक विशेषण, बात - विशेष्य) [2]
संख्यावाचक विशेषण दो प्रकार के होते हैं: [1], [3]
- निश्चित संख्यावाचक विशेषण (Definite Numeral Adjective)
- अनिश्चित संख्यावाचक विशेषण (Indefinite Numeral Adjective)
1. निश्चित संख्यावाचक विशेषण
ଓଡ଼ିଆ: ଏହି ପ୍ରକାରର ବିଶେଷଣ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ବା ବ୍ୟକ୍ତିର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟା ବିଷୟରେ କହିଥାଏ ।
जो विशेषण संज्ञा या सर्वनाम की निश्चित संख्या का बोध कराता है, उसे निश्चित संख्यावाचक विशेषण कहते हैं। [1], [3] इसके पाँच उपभेद हैं: [3]
-
पूर्ण संख्यावाचक (Cardinal Numbers): जो किसी वस्तु की पूरी संख्या बताते हैं।
- उदाहरण: एक, दो, तीन, सौ, हजार, लाख। [3]
- वाक्य प्रयोग: 'तीन दिन', 'पाँच छात्र', 'सौ रुपये'। [1], [4]
-
अपूर्ण संख्यावाचक (Fractional Numbers): जो संख्या के अपूर्ण भाग का बोध कराते हैं।
- उदाहरण: पाव, आधा, पौन, सवा। [3]
- वाक्य प्रयोग: 'आधा किलो चीनी', 'सवा मीटर कपड़ा'।
-
क्रमवाचक (Ordinal Numbers): जो वस्तुओं के क्रम (order) का बोध कराते हैं।
- उदाहरण: पहला, दूसरा, पाँचवाँ, ग्यारहवाँ, सौवाँ। [3], [6]
- वाक्य प्रयोग: 'पहला काम', 'दूसरा लड़का', 'सातवाँ दिन'। [1], [6]
-
आवृत्तिवाचक (Multiplicative Numbers): जो किसी वस्तु की आवृत्ति (repetition) या गुना होने का बोध कराते हैं।
- उदाहरण: दुगुना, चौगुना, दुहरा, तिहरा, दुगुनी। [3]
- वाक्य प्रयोग: 'तिगुनी फसल', 'दुगुनी मेहनत'। [1]
-
समुदायवाचक (Collective Numbers): जो वस्तुओं के समूह या समुदाय का बोध कराते हैं।
- उदाहरण: दोनों, चारों, दसों, पच्चीसों। [3]
- वाक्य प्रयोग: 'दोनों लड़के', 'चारों भाई', 'दसों उंगलियाँ'।
2. अनिश्चित संख्यावाचक विशेषण
ଓଡ଼ିଆ: ଏହି ପ୍ରକାରର ବିଶେଷଣ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ବା ବ୍ୟକ୍ତିର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟା ବିଷୟରେ ନ କହି ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟା ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦିଏ ।
जो विशेषण संज्ञा या सर्वनाम की निश्चित संख्या का बोध नहीं कराता, उसे अनिश्चित संख्यावाचक विशेषण कहते हैं। [1], [3] उदाहरण:
- बहुत बच्चे [1], [3]
- कई आदमी [1], [3]
- कम कॉपियाँ [1]
- काफी किताबें [1], [3]
- अनेक लोग [3]
- कुछ फल [3]
- सारी बातें [3]
- दस-बीस आदमी [3]
उदाहरण (Worked Example)
ଓଡ଼ିଆ: ଏହି ଉଦାହରଣରେ, ଆମେ ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ବିଶେଷଣକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରକାର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ।
निम्नलिखित वाक्यों में संख्यावाचक विशेषण पहचानिए और उसका प्रकार बताइए:
-
"मेरी कक्षा में चालीस छात्र हैं।"
- विशेषण: चालीस (ଚାଳିଶ)
- विशेष्य: छात्र (ଛାତ୍ର)
- प्रकार: निश्चित संख्यावाचक विशेषण (पूर्ण संख्यावाचक) - क्योंकि यह छात्रों की निश्चित संख्या बताता है। [3]
-
"मुझे कुछ फल चाहिए।"
- विशेषण: कुछ (କିଛି)
- विशेष्य: फल (ଫଳ)
- प्रकार: अनिश्चित संख्यावाचक विशेषण - क्योंकि यह फलों की निश्चित संख्या नहीं बताता। [3]